- Jan 3, 2010
- 1,777
- 443
- 80
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਨਜ਼ਰ
ਡਾ: ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੇਵਾਲ
ਡਾ: ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੇਵਾਲ
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਮੈਰੀਟਸ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਮਗਰੋਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ॥ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਪਜੀ ਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੋਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਸਖਤ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
ਜਪ ਜਾਪ ਪੜੇ ਬਿਨਾ ਜੋ ਜੇਵੈ ਪ੍ਰਸਾਦਿ । ਸੋ ਵਿਸਟਾ ਕਾ ਕ੍ਰਿਮ ਹੋਇ ਜਨਮ ਗਵਾਵੈ ਬਾਦ । ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ?
1684 ਤੋਂ 1687 ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਮਨੀਕ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਸਵਈਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ 1685 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਚੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। 1684 ਤੋਂ 1687 ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਮਨੀਕ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਸਵਈਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ 1685 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਚੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।॥ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ । ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਵੰਜਾ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਨੌਂ ਮਣ (ਲਗਭਗ 320 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਸੀ। 1705 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਾਏ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਕਲ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸਨ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਕੰਠ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ।ਇਸ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਥੇਰੇ ਸਿੰਘ ਐਸੇ ਮਿਲ ਗਏ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਣੀਆਂ ਜੁਬਾਨੀ ਕੰਠ ਸਨ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ, ਅਨੀ ਰਾਇ, ਸਿਆਮ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਆਲਮ, ਤਾਹਿਕਨ, ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ, ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦਰਭ ਬਣਾਏ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1776), ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ (1796) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (1843) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀੜ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਲਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਇੇ ਗੁਟਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਐਡੀਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪਪਰਮਾਨਿਕ ਬੀੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੇਵਾ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੂਪ ਕਾਇਮ ਕਰਵਾਉਣ ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਸਕੇ।
ਜਪਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੰਠ ਕਰਨਾ ਜਿਤਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਠ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਅਾਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਕੰਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਿੰਘ ਥਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਚਿੱਤ ਬ੍ਰੇਤੀ ਦਾ ਇਕਸਰ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।
ਜਾਪ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਨੀਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਫੁਸਫੁਸਾਉਣਾ, ਬੁੜਬੁੜਾਉਣਾ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜਾਦੂ); ਨੀਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪੁਕਾਰਨਾ"। ਜਾਪ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਰਥ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਜਾਂ ਜਪਣਾ ਹੈ।[2] ਜਾਪ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਜਪੋ ਮਨ ਮੇਰੇ, ਹੋਵੋ ਚੱਕਰ ਸੱਚੇ ਕੇਰੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਪ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।[3] ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਰੂਪ ਜਪੁ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ ਨਾਲ "ਧਿਆਨ" ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਬੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਾਰ ਸਰਵਉੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਰਤਨ ਉਸਦੇ ਗੁਣ, ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਹਨ।
ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਨੂੰ 199 ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਛੰਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹਸਤੀ ਦੇ 950 ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਾਮ ਹਨ।
ਛਪੈ ਛੰਦ - ੧ ਵਾਰ
ਰੁਆਲ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਰਸਾਵਲ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਹਰਬੋਲਮਨਾ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਇਕ ਅਛਰੀ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਚਰਪਟ ਚੰਦ - 2 ਵਾਰ
ਮਧੁਰ ਛੰਦ ੨ ਵਾਰ
ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ 2 ਵਾਰ
ਚਚਰੀ ਛੰਦ-5 ਵਾਰ
ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ 6 ਵਾਰ
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੰਗਲ ਚਰਨ ‘ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ ॥‘ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ [[
ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸਾਹੀ ੧੦ ॥ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਜਾਪ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਪਣਾ ਹੈ ‘। ਛਪੈ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ । ‘ਤਵੈ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ
ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤਿ ਕਿਹ ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜ ਕਹਿਜੈ ॥
ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤਿ ਕਿਹ ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜ ਕਹਿਜੈ ॥
ਚੱਕਰ ਭਾਵ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਗਲਾਂ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਲਕੀਰਾਂ ਚਿਹਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਰਨ ਰੰਗ ਜਾਪਾਤਨਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦੀਵੀ, ਅਣਜੰਮਿਆ, ਅਣਸਿਰਜਿਤ, ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਾਨ, ਧਰਤੀ, ਦੇਸ਼, ਧਰਮ, ਨਸਲ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਨਾਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ 'ਉਸਨੇ' ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ 'ਆਪਣੀਆਂ' ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁਰਾ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਪਾਲਕ-ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਮੌਤ ਦਾ ਮੌਤ, ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਹਨੇਰਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।
ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ ॥ ‘
ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ‘ਤ੍ਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਣਤ ਸੁਮਤਿ ॥“
ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਣਕੇ ਇੰਨੇ ਨੇੜਿਓਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ, ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇਹ ਤੱਥ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਕੌਣ ਵਰਨਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ।
ਤ੍ਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਣਤ ਸੁਮਤਿ ॥੧॥
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਕੀਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਕਾਰਜ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਜੁੜਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿਕ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪ
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ । ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ "ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀ", "ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂੰਹ ਦੁਆਰਾ" ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹਿੰਦੂਆਂ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਸਰ ਨਾਮ, 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ।"
ਭਾਸ਼ਾ
ਜਾਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੀਟਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਛੰਦ ਵਾਲੇ ਦੋਹਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਖੁਦ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛੰਦ ਆਮ ਹੈ: "ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਾਤ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੀ ਦਿੱਖ, ਰੰਗ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।"
ਇੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। "ਸਭ" ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
"ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈਂ।" - ਛੰਦ 119
"ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਸਾਥੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ।" - ਛੰਦ 123
ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਮਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ:
"ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਖੁਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਦਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਥੀ ਹੈਂ। ਸਦੀਵੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ!"
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ 750 ਨਾਮ ਦਰਜ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਝੱਤਰ 75 ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕੁ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਹੀਮ ਅਤੇ ਕਰੀਮ, ਰਜ਼ਾਕਾਈ (ਪੋਸ਼ਣਹਾਰ), ਅਰੂਵ (ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਸਲਾਮਾਈ (ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ) ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨੜ੍ਹਿਨਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ: ਪਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਿਰਸ਼ਰੀਕ; ਕਰੀਮੂਰ ਰਹੀਮ; ਹੁਸਨੁਲ ਚਿਰਾਗ, ਗਰੀਬੂਨ ਨਿਵਾਜ਼; ਕਮਾਲ ਕਰੀਮ; ਰਜ਼ਾਕ ਰਹੀਮ; ਬਹਿਸਤੂਨ ਨਿਵਾਸ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ।
ਸਮੱਗਰੀ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ 'ਪੂਰਾ ਹੋਰ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਝੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਣਜਾਣ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇ।
“ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗਿਆਨ, ਕੰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਨਾਮ, ਨਾਮ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਨਾਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਸਮਾਦ, ਹੈਰਾਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਪ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਨੰਦ ਦੇ ਮੂਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ”: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸੂਝ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਖ ਦੁਆਰਾ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਨਾਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਜਨ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਵ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਫਜ਼ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਪੰਜ ਤੱਤੀ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਵਰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਹ ਪਿਆਰ ਸਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭੇਟ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਐਸੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਰੱਖੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਕਾਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਜਗਤ ਪਾਲਣ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਐਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵW ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਨੋ ਇਕ ਨਗਾਰਚੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਢੋਲ ਬਜਾ ਕੇ ਜਗਤ ਮੇਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੁੰਦਰ ਰਸਤੀ ਹੈ ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਭਾਅ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਦਾ ‘ਜਮਾਲ’ ਤੇ ‘ਜਲਾਲ’ ਹਨ । ਪਿਆਰ ਰੂਪ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈ । ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਿਰਾ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਲਿਆ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ; ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਵੀ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪ ਚਾਨਣ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ ਪਿਆਰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਹੈ । ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਤੇ ਢਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਕਦੇ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਸਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।ਥੋੜੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਆਪ ਹੈ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਪਾਲਦਾ ਵੀ ਇਉਂ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੋਜੀ ਨਹੀਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਉਹ ਸਭ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਮਗਰੋਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ॥ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਪਜੀ ਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੋਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਸਖਤ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
ਜਪ ਜਾਪ ਪੜੇ ਬਿਨਾ ਜੋ ਜੇਵੈ ਪ੍ਰਸਾਦਿ । ਸੋ ਵਿਸਟਾ ਕਾ ਕ੍ਰਿਮ ਹੋਇ ਜਨਮ ਗਵਾਵੈ ਬਾਦ । ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ (ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ?
1684 ਤੋਂ 1687 ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਮਨੀਕ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਸਵਈਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ 1685 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਚੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। 1684 ਤੋਂ 1687 ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੌਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਮਨੀਕ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਸਵਈਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ 1685 ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਚੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।॥ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ । ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਵੰਜਾ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਨੌਂ ਮਣ (ਲਗਭਗ 320 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਸੀ। 1705 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਾਏ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਕਲ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸਨ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਕੰਠ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ।ਇਸ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਥੇਰੇ ਸਿੰਘ ਐਸੇ ਮਿਲ ਗਏ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਣੀਆਂ ਜੁਬਾਨੀ ਕੰਠ ਸਨ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ, ਅਨੀ ਰਾਇ, ਸਿਆਮ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਆਲਮ, ਤਾਹਿਕਨ, ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ, ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦਰਭ ਬਣਾਏ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1776), ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ (1796) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (1843) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀੜ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਲਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਇੇ ਗੁਟਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਐਡੀਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪਪਰਮਾਨਿਕ ਬੀੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੇਵਾ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੂਪ ਕਾਇਮ ਕਰਵਾਉਣ ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਸਕੇ।
ਜਪਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੰਠ ਕਰਨਾ ਜਿਤਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਠ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਅਾਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਕੰਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਿੰਘ ਥਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਚਿੱਤ ਬ੍ਰੇਤੀ ਦਾ ਇਕਸਰ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।
ਜਾਪ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਨੀਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਫੁਸਫੁਸਾਉਣਾ, ਬੁੜਬੁੜਾਉਣਾ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜਾਦੂ); ਨੀਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪੁਕਾਰਨਾ"। ਜਾਪ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਰਥ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਜਾਂ ਜਪਣਾ ਹੈ।[2] ਜਾਪ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਜਪੋ ਮਨ ਮੇਰੇ, ਹੋਵੋ ਚੱਕਰ ਸੱਚੇ ਕੇਰੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਪ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।[3] ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਰੂਪ ਜਪੁ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮ ਨਾਲ "ਧਿਆਨ" ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਬੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਾਰ ਸਰਵਉੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਰਤਨ ਉਸਦੇ ਗੁਣ, ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਹਨ।
ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਨੂੰ 199 ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਛੰਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹਸਤੀ ਦੇ 950 ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਾਮ ਹਨ।
ਛਪੈ ਛੰਦ - ੧ ਵਾਰ
ਰੁਆਲ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਰਸਾਵਲ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਹਰਬੋਲਮਨਾ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਇਕ ਅਛਰੀ ਛੰਦ - 1 ਵਾਰ
ਚਰਪਟ ਚੰਦ - 2 ਵਾਰ
ਮਧੁਰ ਛੰਦ ੨ ਵਾਰ
ਭਗਵਤੀ ਛੰਦ 2 ਵਾਰ
ਚਚਰੀ ਛੰਦ-5 ਵਾਰ
ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ 6 ਵਾਰ
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਮੰਗਲ ਚਰਨ ‘ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ ॥‘ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ [[
ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸਾਹੀ ੧੦ ॥ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਜਾਪ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਪਣਾ ਹੈ ‘। ਛਪੈ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ । ‘ਤਵੈ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ
ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤਿ ਕਿਹ ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜ ਕਹਿਜੈ ॥
ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ ॥
ਰੂਪ ਰੰਗ ਅਰੁ ਰੇਖ ਭੇਖ ਕੋਊ ਕਹਿ ਨ ਸਕਤਿ ਕਿਹ ॥
ਅਚਲ ਮੂਰਤਿ ਅਨਭਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਅਮਿਤੋਜ ਕਹਿਜੈ ॥
ਚੱਕਰ ਭਾਵ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਗਲਾਂ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲ ਲਕੀਰਾਂ ਚਿਹਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਰਨ ਰੰਗ ਜਾਪਾਤਨਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦੀਵੀ, ਅਣਜੰਮਿਆ, ਅਣਸਿਰਜਿਤ, ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਾਨ, ਧਰਤੀ, ਦੇਸ਼, ਧਰਮ, ਨਸਲ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਨਾਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ 'ਉਸਨੇ' ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ 'ਆਪਣੀਆਂ' ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁਰਾ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਪਾਲਕ-ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਮੌਤ ਦਾ ਮੌਤ, ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਹਨੇਰਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ।
ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਚਕ੍ਰ ਚਿਹਨ ਅਰੁ ਬਰਨ ਜਾਤਿ ਅਰੁ ਪਾਤਿ ਨਹਿਨ ਜਿਹ ॥ ‘
ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ‘ਤ੍ਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਣਤ ਸੁਮਤਿ ॥“
ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਣਕੇ ਇੰਨੇ ਨੇੜਿਓਂ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ, ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇਹ ਤੱਥ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਕੌਣ ਵਰਨਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ।
ਤ੍ਵ ਸਰਬ ਨਾਮ ਕਥੈ ਕਵਨ ਕਰਮ ਨਾਮ ਬਰਣਤ ਸੁਮਤਿ ॥੧॥
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਕੀਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਕਾਰਜ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਜੁੜਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿਕ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪ
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ । ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ "ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀ", "ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂੰਹ ਦੁਆਰਾ" ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹਿੰਦੂਆਂ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਸਰ ਨਾਮ, 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ।"
ਭਾਸ਼ਾ
ਜਾਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੀਟਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਛੰਦ ਵਾਲੇ ਦੋਹਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਖੁਦ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛੰਦ ਆਮ ਹੈ: "ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਾਤ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੀ ਦਿੱਖ, ਰੰਗ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।"
ਇੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। "ਸਭ" ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
"ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈਂ।" - ਛੰਦ 119
"ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਸਾਥੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ।" - ਛੰਦ 123
ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਅਮਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ:
"ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਖੁਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਦਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਥੀ ਹੈਂ। ਸਦੀਵੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ!"
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ 750 ਨਾਮ ਦਰਜ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਝੱਤਰ 75 ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕੁ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਹੀਮ ਅਤੇ ਕਰੀਮ, ਰਜ਼ਾਕਾਈ (ਪੋਸ਼ਣਹਾਰ), ਅਰੂਵ (ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਸਲਾਮਾਈ (ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ) ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨੜ੍ਹਿਨਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ: ਪਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਜੀਭ ਅਤੇ ਕੰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਿਰਸ਼ਰੀਕ; ਕਰੀਮੂਰ ਰਹੀਮ; ਹੁਸਨੁਲ ਚਿਰਾਗ, ਗਰੀਬੂਨ ਨਿਵਾਜ਼; ਕਮਾਲ ਕਰੀਮ; ਰਜ਼ਾਕ ਰਹੀਮ; ਬਹਿਸਤੂਨ ਨਿਵਾਸ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ।
ਸਮੱਗਰੀ
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ 'ਪੂਰਾ ਹੋਰ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਝੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਣਜਾਣ ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇ।
“ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗਿਆਨ, ਕੰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਨਾਮ, ਨਾਮ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਨਾਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਸਮਾਦ, ਹੈਰਾਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਪ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਨੰਦ ਦੇ ਮੂਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ”: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸੂਝ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਖ ਦੁਆਰਾ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਨਾਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਜਨ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਵ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਫਜ਼ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਪੰਜ ਤੱਤੀ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਵਰਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਉਹ ਪਿਆਰ ਸਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭੇਟ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਐਸੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਰੱਖੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਕਾਈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਜਗਤ ਪਾਲਣ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਐਸੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵW ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਨੋ ਇਕ ਨਗਾਰਚੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਢੋਲ ਬਜਾ ਕੇ ਜਗਤ ਮੇਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸੁੰਦਰ ਰਸਤੀ ਹੈ ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਭਾਅ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਦਾ ‘ਜਮਾਲ’ ਤੇ ‘ਜਲਾਲ’ ਹਨ । ਪਿਆਰ ਰੂਪ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈ । ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਿਰਾ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਲਿਆ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ; ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਵੀ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪ ਚਾਨਣ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ ਪਿਆਰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਹੈ । ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਤੇ ਢਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਕਦੇ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਸਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।ਥੋੜੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਆਪ ਹੈ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਪਾਲਦਾ ਵੀ ਇਉਂ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੋਜੀ ਨਹੀਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਉਹ ਸਭ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ; ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਕਪੂਰ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ: ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਧਿਐਨ। ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ। ਪੰਨਾ 39. ISBN 9788170103257।
'ਮਾਕਿਨ', ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ: ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ (ਪਹਿਲਾ ਐਡੀ.), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਪੰਨਾ 13. ISBN 8176471798।
ਸਿੰਘਾ, ਐਚ.ਐਸ. (2000), ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਂਟਰੀਆਂ), ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ, ਪੰਨਾ 12 54. ISBN 9788170103011।
ਐਚ.ਐਸ. ਸਿੰਘਾ (2009), ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ, ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ, ISBN 978-8170103011, ਪੰਨਾ 110
ਐਸ ਦਿਓਲ (1998), ਜਪਜੀ: ਭਗਤੀ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ, ISBN 978-0966102703, ਪੰਨਾ 11
ਨਿਹੰਗ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਨਾਦ ਵੇਦ ਵੀਚਾਰ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ), ਭਾਰਤ, ਪੀ. 20. ਐਸਾ ਗਿਆਨੁ ਜਪਹੁ ਮੇਰੇ ॥ ਹੋਵਹੁ ਚੱਕਰ ਸੱਚੇ ਕੇਰੇ (ਪੰਨਾ 728)
ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (1985), ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ: ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ, ਭਾਗ 4, ਅੰਕ 1, ਪੰਨੇ 85–92
ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ
ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸੰਤੋਖ (1990), ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਅਤੇ ਨਿਤਨੇਮ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ। ਸਿੱਖ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰ, ISBN 1-895471-08-7
ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਹਿੰਭੀ (1995), ਸਿੱਖ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ, ਸਸੇਕਸ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰੈਸ, ISBN 1-898723-13-3।
ਨੇਕੀ, ਜਸਵੰਤ (2008), ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ - ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼।
ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (2003), ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਸਟੀਕ. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼।
Last edited:
