ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆ:
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਮ: ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ
ਲੇਖਕ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ
ਵੰਨਗੀ: ਨਾਵਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ: 2023; ਮੁੱਲ: 325/- ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ: 159
ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ: ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ਼ ਲਰਨਿੰਗ, ਮਿਸੀਸਾਗਾ, ਓਂਟਾਰੀਓ, ਕੈਨੇਡਾ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮੂਹਿਕ ਯਾਦ, ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ, ਸਦਮੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਨਾਵਲ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਜੰਗਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਰਿਸ ਸਰੀਰਾਂ, ਬੇਨਾਮ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ, ਪੀੜਤਾਂ, ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਹਿੰਮਤ, ਕਰੁਣਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਣਗੌਲੀ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਉੱਨਾ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ। ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਤਨ ਹੈ।
ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ, ਹਿੰਸਾ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਿਕ (Symbolic) ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੂਹਿਕ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਤਿਹਾਸ
ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੰਗਾਂ, ਜਿੱਤਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਲਾਸ਼ਾਂ, ਸੋਗ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰ, ਬੇਨਾਮ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ; ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਨੈਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੇਵਲ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਿੰਮਤ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ? ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏ?
ਸਮੂਹਿਕ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੌਲਿਕ ਵਿਵਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਸੁਖਵੀਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਬੋਲ-ਚਾਲ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਗੁਆਚਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ, ਖਾਮੋਸ਼ੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਕਥਾ-ਤਕਨੀਕ ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀ, ਹਿੰਸਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਫ਼ਰਤ, ਲਿੰਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬੇਨਾਮ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਵਜੋਂ
ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਇਸ ਦੀ ਕਲਪਨਿਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਵਲ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ ਇੱਥੇ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵੰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਚਪਨ, ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵੰਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਜਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਿੰਮਤ ਭਰੀ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੇਵਾ, ਡਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੀੜ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਸਤਰੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਪਾਤਰ ਪੀੜਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਯਾਦ, ਹਿੰਮਤ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਵਾਹਕ ਵੀ ਹਨ। ਲੇਖਿਕਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਨ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰੁਣਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੇਵਾ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਿਕਾ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਰਲ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਇਹ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਥਾ-ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਸੰਰਚਨਾ ਰਵਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਯਾਦ, ਸੁਪਨੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਕਾਲੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡਿਤ ਸੰਰਚਨਾ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਦਮੇ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਦਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਪੂਰਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਚਾਨਣ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਲਾਸ਼ਾਂ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਲਹੂ, ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਤਾਲੀ ਜਾਂ ਪੁਕਾਰ ਵਰਗੇ ਬਿੰਬ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੇਰਾ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਿੰਬ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਾਨਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਯਾਦ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਹੈ। ਵਿਰਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੇਖਿਕਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਬੋਲਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਕਤ ਨਾਵਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਡੂੰਘਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਬੇਨਾਮ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ, ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਪੀੜਤਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤਾਕਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਨੈਤਿਕ ਸਰੋਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਿੰਬ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਯਾਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਵਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਨਾਵਲ ਦੀ ਉਮੰਗ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਿਆਂ, ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਣਾ ਕੁਝ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਟਿਲ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹੀ ਜਟਿਲਤਾ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਸੇਵਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸਮੂਹਿਕ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਫਰੇਮਵਰਕ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਯੋਗਦਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਵਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਬਹਾਦਰੀ ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੇਵਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਤਰੀ ਲੇਖਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ, ਯਾਦ ਤੇ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਉਤੇਜਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵੀ; ਇਸਤਰੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਮਨੁੱਖੀ ਵੀ; ਆਤਮਿਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵੀ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਤਿਹਾਸ ਤਦੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਉਸ ਦੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਨੇ ਯਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਈ ਵਾਰ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ (ਨਾਵਲ)
(ਲੇਖਕ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ)
ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ
ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ
(ਲੇਖਕ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ)
ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ
ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਮ: ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ
ਲੇਖਕ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ
ਵੰਨਗੀ: ਨਾਵਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ: 2023; ਮੁੱਲ: 325/- ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ: 159
ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ: ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ਼ ਲਰਨਿੰਗ, ਮਿਸੀਸਾਗਾ, ਓਂਟਾਰੀਓ, ਕੈਨੇਡਾ
ਹਿੰਮਤ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਯਾਦ: ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮੂਹਿਕ ਯਾਦ, ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ, ਸਦਮੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਹ ਨਾਵਲ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਜੰਗਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਰਿਸ ਸਰੀਰਾਂ, ਬੇਨਾਮ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ, ਪੀੜਤਾਂ, ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ? ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਹਿੰਮਤ, ਕਰੁਣਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਣਗੌਲੀ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਉੱਨਾ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ। ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਤਨ ਹੈ।
ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ, ਹਿੰਸਾ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਿਕ (Symbolic) ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੂਹਿਕ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਤਿਹਾਸ
ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੰਗਾਂ, ਜਿੱਤਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਲਾਸ਼ਾਂ, ਸੋਗ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰ, ਬੇਨਾਮ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ; ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਨੈਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੇਵਲ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਿੰਮਤ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ? ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਏ?
ਸਮੂਹਿਕ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਨਾਵਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੌਲਿਕ ਵਿਵਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਸੁਖਵੀਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਬੋਲ-ਚਾਲ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਗੁਆਚਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ, ਖਾਮੋਸ਼ੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਕਥਾ-ਤਕਨੀਕ ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀ, ਹਿੰਸਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਫ਼ਰਤ, ਲਿੰਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬੇਨਾਮ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਨੁਭਵ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਵਜੋਂ
ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਇਸ ਦੀ ਕਲਪਨਿਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਵਲ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ ਇੱਥੇ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵੰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਚਪਨ, ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵੰਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਜਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਿੰਮਤ ਭਰੀ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੇਵਾ, ਡਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੀੜ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਸਤਰੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਪਾਤਰ ਪੀੜਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਯਾਦ, ਹਿੰਮਤ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀਆਂ ਵਾਹਕ ਵੀ ਹਨ। ਲੇਖਿਕਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਨ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰੁਣਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੇਵਾ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇਸਤਰੀ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਿਕਾ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਰਲ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਇਹ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਥਾ-ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਸੰਰਚਨਾ ਰਵਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਯਾਦ, ਸੁਪਨੇ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਕਾਲੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡਿਤ ਸੰਰਚਨਾ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਦਮੇ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਦਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਪੂਰਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਚਾਨਣ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਲਾਸ਼ਾਂ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਲਹੂ, ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਤਾਲੀ ਜਾਂ ਪੁਕਾਰ ਵਰਗੇ ਬਿੰਬ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੇਰਾ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਬਿੰਬ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਾਨਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਯਾਦ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਹੈ। ਵਿਰਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿੰਬਾਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੇਖਿਕਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਬੋਲਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਕਤ ਨਾਵਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਡੂੰਘਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਬੇਨਾਮ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ, ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਪੀੜਤਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤਾਕਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਨੈਤਿਕ ਸਰੋਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਿੰਬ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਯਾਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਵਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਨਾਵਲ ਦੀ ਉਮੰਗ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਿਆਂ, ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਕਈ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਣਾ ਕੁਝ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਟਿਲ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹੀ ਜਟਿਲਤਾ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਸੇਵਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸਮੂਹਿਕ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਫਰੇਮਵਰਕ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਯੋਗਦਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਵਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਬਹਾਦਰੀ ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕੇਵਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਤਰੀ ਲੇਖਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ, ਯਾਦ ਤੇ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਬਚੇ ਸ਼ਰਨ ਜੋ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਉਤੇਜਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵੀ; ਇਸਤਰੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਮਨੁੱਖੀ ਵੀ; ਆਤਮਿਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵੀ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਤਿਹਾਸ ਤਦੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਉਸ ਦੇ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ ਨੇ ਯਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਈ ਵਾਰ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Last edited:
