ਯਾਦਾਂ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨ

[Dalvinder Singh Grewal]

ਯਾਦਾਂ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨ
3-9-1995

ਕਰਨਲ ਡਾ: ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੇਵਾਲ​

ਇਸ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੁਹਰਾਉਣਾ, ਵਿਛੜੇ ਮਿਲਣ, ਕਰਮਚਾਰੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਣਾ ਵਾਧੂ ਸਾਮਾਨ ਲੁਧਿਆਣੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਲੇਖੇ ਸੀ। ਬੰਬਈਉਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹਵਾਈ ਸਫਰ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਸਰਾਉ ਤੇ ਮਿਸਿਜ ਸਰਾਉ ਦਾ ਆ ਮਿਲਣਾ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸਨ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਮਾਰੂ ਹਮਲੇ ਸਦਕਾ ਬੜੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤਨਾਉ ਪੂਰਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਸੀ। ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਚਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਨਾਉ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਤੋਂ ਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕਰਕੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਚੁੱਕਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਤਰੀਕਾਂ ਬਦਲਣੀਆਂ ਅਸੰਭਵ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਕ ਜਾਂ ਤਾਰ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣਾ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਿਥੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਦ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਉਹ ਖ਼ਬਤ ਸੀ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਹਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਕੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇੱਛੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 1965 ਤੇ 1971 ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਯੁੱਧ, ਸੰਨ 1984 ਦੀਆਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੰਨ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਦੰਗੇ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਬਲਾਸਟ, ਗੋਰਖਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜੀ.ਐਨ.ਐਲ.ਐਫ. ਵਲੋਂ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਬੱਸਾਂ, ਬੋਦੋ ਲੈਂਡ ਵਲੋਂ ਉਡਾਈਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਦੇ ਦੰਗੇ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਆਤੰਕ, ਨਾਗਾ-ਕੂਕੀ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਂ ਅੱਖੀ ਦੇਖੇ ਹਾਲ ਸੰਭਾਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਇਸੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।
ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਵਜੇ ਫਲਾਈਟ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਸਰਾਉ ਸਾਹਿਬ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਤੇ ਲਾਲ ਬੱਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਜਦ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਕਾਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਬੈਰੀਅਰ ਤੇ ਟੀਂ-ਟੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਚੈਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸੱਤਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪੜਤਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਇਤਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮੋਸ਼ੀ ਭਰੀ ਤੇ ਇਤਨੀ ਵਾਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਤ ਅੰਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਰੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਜੋ ਬੁਰਾ ਵਰਤਾਓ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮੈਂ ਨਾ ਕਿਧਰੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਨਾ ਸੁਣਿਆਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਐਥਿਕਸ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਦੇਖਕੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖਿਆ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾੜਵੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ, ਜੇ ਵਸ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਧੱਕਾ ਕਰਨਾ, ਧੱਕੋ ਜ਼ੋਰੀ ਪੈਸੇ ਉਗਰਾਉਣੇ, ਰੱਜਕੇ ਗੰਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣੀਆਂ, ਜਿਤਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਫਸੇ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤੈਨਾਤ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਘਲੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਕੀੜਾ। ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁੱਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕਰਨ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾੜੇ ਦਾ ਟੱਟੂ ਬਣੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੋਦੋਲੈਂਡ (ਆਸਾਮ) ਵਿਚ ਥੂ ਥੂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਇਸੇ ਅਧੋਗਤੀ ਦੀ ਇਕ ਕੜੀ ਹੈ।
ਖ਼ੈਰ ਇਸ ਉਧੇੜ-ਬੁਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਬੰਬਈ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਗੱਡੀ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲੇਟ ਸੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁੱਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਸਨ ਕਿ ਗੱਡੀ ਏਨਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਘੰਟੇ ਹੀ ਲੇਟ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 8-10 ਘੰਟੇ ਤੇ ਫਿਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੇਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਚਾਰਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ। ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਜਦ ਚਾਰਟ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਗੱਡੀ ਆਉਣ ਵਿਚ, ਤੇ ਚਾਰਟ ਵੇਖਣ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਈ ਜਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੱਗ ਡਿੱਗ ਗਈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਟੋਪੀ। ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਲਿਸਟ ਵੇਖਦਿਆਂ ਗੱਡੀ ਆ ਗਈ ਪਰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਨਾ ਲੱਭਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਏ.ਸੀ. ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਚਲੋ ਵੇਟਿੰਗ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ। ਟੀ.ਟੀ. ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੱਭ ਦੇਵੇਗਾ।
ਗੱਡੀ ਚਲ ਪਈ ਟਿਕਟ ਚੈਕ ਕਰਦਾ ਟੀ.ਟੀ. ਪਾਨੀਪਤ ਪਹੁੰਚਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ ਤੇ ਟਿਕਟ ਦੇਖਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਤੁਹਾਡੀ ਵੇਟਿੰਗ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹ ਗਏ?’’ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ! ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਟਿੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੀਟ ਚੈਕ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ? ‘ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨਾ ਪਵੇਗਾ’ ਉਸਨੇ ਤੋੜਾ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ‘‘ਪਰ ਸੀਟਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਖਾਲੀ ਹੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸੀਟ ਦਾ ਨੰਬਰ ਦੇ ਦਿਓ।’’ ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਝਾਕਦੇ ਗੱਦਿਆਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ‘‘ਉਹ ਸੀਟਾਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਬੁੱਕ ਹਨ ਉਹ ਮੈਂ ਅੰਬਾਲਾ ਤੱਕ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਚੈਕ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ। ਹਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।’’ ਇਹ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਆੜਿਚਣ ਸੀ। ਸੀਟਾਂ ਖਾਲੀ ਸਨ, ਮੈਂ ਵੇਟਿੰਗ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਸਾਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜਵਾਬ ਸੀ, ‘‘ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੱਡ ਦਿਉ ਪਰੇ।’’ ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਪਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਸੈਨਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਡ ਦੇਣਾ ਦਾ ਵਾਕਿਫ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ‘‘ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ ਮੈਂ ਸੁਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।’’ ਉਸਨੇ ਟੀ.ਟੀ. ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਗਿਟ ਮਿਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੈਥੋਂ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਸੀਟ ਨੰਬਰ ਲੈ ਆਇਆ। ‘‘ਬਸ ਪੰਜਾਹ ਲੱਗੇ ਹਨ’’ ਉਸ ਨੇ ਇੰਜ ਕਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਮੱਲ ਮਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਾਹ ਕਢਵਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਚਾਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਦੋ ਕੱਪ ਚਾਹ’’ ਚਾਹ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇਂਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਹੱਡ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਅਜੋਕੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਿਤਨਾ ਸਾਫ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ।
ਗੱਡੀ ਜਦ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੇਟ ਸਮਾਂ ਕਵਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਜਗਰਾਵਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਹੀ ਠੀਕ ਜਚੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਟਿਕਟ ਲੈਣ ਲੱਗਿਆਂ ਤਾਂ ਰਫ਼ਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੇਖਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਗੁਲ ਵੱਜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ‘‘ਸੱਪ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਪੈੜ ਕੁੱਟਣ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਮਾਹਿਰ ਹਾਂ।’’
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਕੇ ਹਾਲਾਤ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਸੋ ਜਨਤਾ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਸੀਟ ਮੱਲ ਲਈ। ਟੁੱਟਿਆ ਫੁੱਟਿਆ, ਛੜੇ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਵਾਂਗ ਚੋਂਦਾ ਡੱਬਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੱਕੜੋ-ਚਿੱਕੜ ਸੀ। ਬਚ-ਬਚਾਕੇ ਇਕ ਠੀਕ ਜਿਹੀ ਸੀਟ ਲੱਭ ਲਈ। ਗੱਡੀ ਲੇਟ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਫੜ ਸਕਿਆ ਸਾਂ। ਲੇਟ ਹੋਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਦੋ ਪੁਲਸੀਏ ਤੈਨਾਤ ਸਨ ਸ਼ਾਇਦ ਉਦੋਂ ਦੇ ਭਰਤੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਆਤੰਕਵਾਦ ਪੂਰੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਸੀਟਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਨ, ਸਵਾਰੀਆਂ ਥੋੜੀਆਂ। ਮੈਥੋਂ ਅਗਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਦੋਨੋਂ ਪੁਲਸੀਏ ਇਕ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਔਰਤ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਕੋਨੇ ਜਾ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਬੇ ਜੀ ਦਾ ਕਿਹਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ‘‘ਨੀ ਐਨੀ ਨਿਘਰੀ ਸਿਘਰੀ ਆ ਗਈ? ਵਾੜ ਈ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਐ।’’ ਇਹ ਉਸ ਉਦੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇਕ ਬਾਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨਾਲ ਖੇਹ ਖਾਧੀ ਸੀ। ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਜਾਂ ਵਿਚ ਛਟਪਟਾਉਾਂਦੀ ਘØੁੱਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਜੇਰਾ ਕੀਤਾ ‘‘ਬੀਬੀ ਐਧਰ ਦੂਜੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾ।’’ ਪਰ ਪੁਲਸੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲ, ‘‘ਤੈਨੂੰ ਸਾਲਿਆ ਖੁਰਕ ਹੁੰਦੀ ਐ?’’ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਥਾਏਂ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਰੋਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਮੈਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਵਧ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੋਇਆ, ‘‘ਹਾਂ ਬਈ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਂ ਨੰਬਰ ਕੀ ਐ ਤੇ ਕਿਥੇ ਤੈਨਾਤ ਹੋ?’’ ਉਹ ਕੁਝ ਝਿਪ ਗਏ। ‘‘ਤੁਸੀਂ?’’ ਇਕ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ‘‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਆਂ ਉਹ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜੂ ਜਦੋਂ ਐਸ.ਪੀ. ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੋਗੇ।’’ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਵਾਲਾ ਕਾਰਡ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਡੈਂਨਟੀ ਕਾਰਡ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਰੋਂ ਏਨੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਏ ਸਨ। ‘‘ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਜੀ, ਜਾਣ ਦਿਉ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਉੱਤਰ ਜਾਣੈ।’’ ਏਨੇ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਭਨੋਹੜ ਰੁਕ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਕੇ ਉੱਤਰ ਗਏ।
ਮੈਂ ਅਜੇ ਇਹ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ‘‘ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੋਣਗੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਰੰਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਣਗੇ।’’ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਿ੍ਹਆ, ‘‘ਕੀ ਦੱਸੀਏ ਜੀ ਨਿੱਘਰ ਸਿਘਰੀਓ ਆਗੀ ਹਣ ਤਾਂ। ਭਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪੱਤ ਲੁਟੀਂਦੀ ਐ। ਕਿਸੇ ਵਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਅੱਖ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਨੀ।’’ ‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਟੁੱਟਦੇ ਜੇਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਐ। ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਜੇ ਦੂਜੇ ਚੁੱਕਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦੇ।’’ ਮੈਂ ਦਿਲ ਦੀ ਕਹੀ। ਪਿਛਲੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਇਕ ਭੀਮ ਕਦ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਬੋਲੀ, ‘‘ਨਾ! ਭਲਾ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨੀ ਸੀ ਚਾਹੀਦਾ ਬਈ ਮੈਂ ਕੱਲੀ ਕਾਹਰੀ ਕਿਉਂ ਬੈਠੀ ਆਂ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੈਠਦੀ। ਨਾਲੇ ਇਹ ਜੇ ਮੂੰਹੋਂ ਫੁੱਟਦੀ ਜੇ ਜੁੱਤੀ ਖੋਲ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦੀ ਕੀ ਪਾਂ ਐ।’’ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਧ ਸੇਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਇਹੋ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ, ‘ਚਲੋ ਉਹ ਤਾਂ ਹੋਈ ਔਰਤ ਜ਼ਾਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਦਬਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਖੱਬੀ-ਖ਼ਾਨ ਉਦੋਂ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਧੜੀ-ਧੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਨੇ।’’
ਪਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੂੰਹ ਫੜ ਲੈਣੈ। ਗੱਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤੰਦੂਰ ਕਾਂਡ ਦੀਆਂ, ਵਧਦੀ ਕੁਰਪਸ਼ਨ ਦੀਆਂ, ਡਿਗਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀਆਂ ਆਦਿ ਆਦਿ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੋਲਿਆ ‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਈ ਮਿਲੀ ਭੁਗਤ ਐ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੀ ਪਾਂ ਐ ਬਈ ਐਨੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ’ਚ ਕੋਈ ਐਂ ਬੰਬ ਰੱਖ ਜੇ।’’ ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਬੈਠਾ ਇਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਯੁਵਕ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਸਭ ਗੱਦੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਦੇ ਐ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਲੀਡਰ ਐ ਸਾਰੇ ਈ ਤਾੜ ’ਚ ਐ, ਬਈ ਕਦ ਦਾਅ ਲੱਗੇ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁੰਡੇ ਪਾਲੇ ਐ, ਸਾਰੇ ਈ ਸਰਕਾਰੀ ਗੁੰਡੇ। ਕੀ ਪਤਾ ਕਿਹੜੇ ਮੁਹਰੇ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਚਲ ਜਾਣੈ।’’ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਤੋੜਾ ਛੱਡਿਆ, ‘‘ਕਟਕੀ ਆਈ ਪਈ ਐ ਜਾਣੀ ਹੁਣ ਤਾਂ। ਪਿਉ-ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨੀ ਪਛਾਣਦਾ, ਮਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕੰਮੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਐ। ਮਰਦ-ਔਰਤ ਵੀ ਇਉਂ ਰਹਿੰਦੇ ਐ ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਐ।’’ ਪੋਚਵੀਂ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਨੇ ਹੇਕ ਲੰਬੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਦਿਨ ਕਟੀ? ਏਥੇ ਤਾਂ ਤਿਉਹ ਈ ਨਿਕਲ ਗੇ। ਸ਼ਰਮੇ ਨੇ ਦੇਖ ਲਾ ਨਾਲੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਤੀਵੀਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੀ, ਨਾਲੇ ਤੰਦੂਰ ਵਿਚ ਭੁੰਨੀ ਫਿਰ ਵੀ ਖਰਾ ਬਣਦੈ, ਬਈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਛ ਕੀਤਾ ਈ ਨੀ।’’
‘‘ਗਰਕੀਓ ਆ ਗੀ! ਸੁਣਿਆ ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਹ ਕੁਛ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਐ ਬਰੀਓ ਹੋ ਜੂ’’ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਹੌਕਾ ਜਿਹਾ ਲਿਆ ‘‘ਉਹ ਤਾਂ ਚਲਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਜੈ, ਉਹਨੇ ਬਰੀ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਈ ਐਂ, ਨਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਲੀਡਰ ਬੀ ਤਾਂ ਫਸਦੇ ਆ ਨਾਂ ਨਾਲ। ਦੇਖਿਆ ਨੀ ਉਹਨੂੰ ਜੱਜ ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਐਹੇ ਜਿਆ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਆ।’’ ‘‘ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਛੱਡ ਹੁਣ ਆਹ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੁੱਲੇ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਲੈ ਲੈ। ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਕੁ ਗਜ਼ ਸੀ। ਸੁਣਿਐ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੱਬ ਲਈ, ਬਥੇਰਾ ‘ਟਾਂ ਟਾਂ’ ਕੀਤੀ, ਕੁਸ਼ ਨੀ ਬਣਿਆ। ਉਪਰੋਂ ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਲਟਾ ਸੱਤ-ਕਵੰਜਾ ਦਾ ਕੇਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਬਹੁਤਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲਿ੍ਹਆ ਤਾਂ ਟਾਡਾ ’ਚ ਦੇ ਦਿਆਂਗੇ।’’ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਸੁਣਾਈ।
‘‘ਟਾਡਾ ਦੀ ਤਾਂ ਬਸ ਗੱਲ ਈ ਛੱਡੋ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜਾਂ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੀ ਨਿਕਲਦਾ ਨਾ ਦੇਖਿਆ, ਟਾਡਾ ਦਾ ਅਸਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜੀਹਦਾ ਕੋਈ ਨੀ, ਉਹਨੂੰ ਤਾਂ ਟਾਡਾ ਨੇ ਰਗੜ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇ ਘਿਉ ’ਚ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੁੱਧ ਆਂਗੂੰ ਰਿੜਕਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਅਤਿਆਚਾਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਆਦਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਾਡਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੇ, ਰਹੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ।’’ ਇਕ ਹੋਰ ਯੁਵਕ ਜੋ ਮੁਲਾਂਪੁਰੋਂ ਆ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਗੱਲ ਅੱਗੋ ਤੋਰਨ ਲੱਗਿਆ।
ਮੀਂਹ ਜੋ ਲੁਧਿਆਣੇ, ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਕਣੀਓਂ-ਕਣੀ ਸੀ, ਵਾਛੜ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਛੜ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ ਤੇ ਅਣਧੋਤੀ ਗੱਡੀ ਹੋਰ ਚਿੱਕੜ-ਨੁਮਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਸਵਾਰੀਆਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਗਠੜੀਆਂ ਅਟੈਚੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਏਧਰ ਉਧਰ ਕਰਨ ਲਗ ਪਈਆਂ। ਡੱਬੇ ਦੀ ਛੱਤ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਸੀਟਾਂ ਵਿਹਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੀਟੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਸੀਟ ’ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਵਧੇ ਮੀਂਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਏਧਰਲੀ ਸੀਟ ਦੇ ਤੇ ਕਦੇ ਉਧਰਲੀ ਸੀਟ ਦੇ ਥੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਪੈਂਟ ਉਪਰ ਟੁੰਗ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਪੈਰ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਈ ਰੱਖ ਲਏ ਸਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਡਰਾਮਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਗੱਲ ਛੇੜੀ, ‘‘ਊਂ ਤਾਂ ਡੱਬੇ ’ਚ ਈ ਸ਼ਿਮਲਾ ਬਣਿਆ ਪਿਐ।’’
‘‘ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਆ’’ ਮੈਂ ਹਾਮੀ ਭਰੀ। ‘‘ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਤਾਂ ਹਰ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਈ ਆ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਐ, ਬਈ ਆਹ ਡੱਬੇ ਠੀਕ ਕਰਵਾਵੇ।’’ ਇਕ ਗੱਭਰੂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਸੀਟ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰੇ ਤਾਂ ਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੇਖੇ। ਪਤਾ ਨੀ ਐਨੇ ਭੁੱਖੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗੇ।’’ ‘‘ਸਰਕਾਰ ਬੀ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਆ’’ ਮੈਂ ਤੁਣਕਿਆ। ‘‘ਲੋਕ ਬੀ ਤਾਂ ਕਮਲੇ ਆ। ਬਈ ਕੰਜਰੋ ਥੋਨੂੰ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਲੱਭਦਾ ਈ ਨੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਨਵਾਂ ਐਮ.ਐਲ.ਏ., ਐਮ.ਪੀ. ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਐ, ਐਂ ਬਦਲ ਬਦਲਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧੂਗੀ ਈ। ਅਖੇ ‘‘ਭੰਡਾ ਭੰਡਾਰੀਆ ਕਿਨਾ ਕੁ ਭਾਰ। ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਚੁਕ ਲੈ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ।’’
‘‘ਤਾਹੀਉਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਚਰਚੈ ਬਈ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲੇ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣੇ। ਨਾ ਐਨੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਨਾ ਜੰਤਾ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਬੋਚੇ ਜਾਣ।’’ ਗੱਭਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਜਗਰਾਉਂ ਆ ਗਿਆ। ਮੀਂਹ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਸੀ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੈਂਟ ਦੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟੁੰਗਕੇ ਭਿੱਜੇ ਬੂਟ-ਜਰਾਬਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰਾਇਕੋਟ-ਜਗਰਾਉਂ ਬੱਸ ਅੱਡਾ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਅੱਗੇ ਇਕ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਗਣੇ ਪੈਸੇ ਮੰਗੇ। ਚਾਰਾ ਨਾ ਦੇਖਕੇ ਉਸ ਦੇ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਬਹਿ ਗਿਆ। ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀ ਆਈ ਜੋ ਹੋਰ ਦੁਗਣੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਪਰ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਸਬਰ ਵਾਲਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੜਕੇ ਪੈ ਗਿਆ।
ਸੜਕ ਵਿਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਟੋਏ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਗਦਾ ਸੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸੜਕ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਖੜਕ-ਖੜਕ ਕਰਕੇ ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਟਾਇਰ ਡਿਗਦੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਪਂੌਡੇਲਾਈਟਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸੀ ਦੇਹ ਚਾਂਗਾ ਤੱਕ ਮਰਵਾ ਦਿੰਦੀ, ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਬੱਤੀ ਗੁੱਲ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨ-ਸਾਨ ਛਾ ਗਈ ਸੀ। ਚੱਲਿ੍ਹਆਂ ਵਿਚ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਉਤਰ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਦਾ। ਇਸੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਬੱਤੀ ਗੁੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੜਕਾਏ। ਛੜਾਕੇ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਗੱਚੋ-ਗੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੜਕਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਛੜਾਕੇ ਦੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤਰ-ਬ-ਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ।
ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਕੇ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਪੀ ਕੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਏ। ਹਾਲ ਚਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਕੁਰੱਪਸ਼ਨ, ਪੁਲਸੀਆਂ ਦੀ ਧੱਕਾਸ਼ਾਹੀ, ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ‘ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ’ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਸਾਲੀ-ਸਾਂਢੂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੇ ਹੀ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਬਦਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀਆਂ ਲਈ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਧੇ ਰੇਟਾਂ ਤੋਂ ਬੜੇ ਤੰਗ ਸਨ। ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਕੋ ਕਾਲਿਜ ਵਿਚ ਬਦਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤਾਹੂ ਸਨ ਪਰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਖੁਣੋਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰੀ ਤਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਵਿੱਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। ਬੜਿਆਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ, ਬਲਾਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕਾਲਿਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਬੋਝੇ ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹੇ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੱਸ ਆਪਣੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੋ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਾਲੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਆਪਣਾ ਦਾਲ ਫੁਲਕਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਸ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਟਿਊਸ਼ਨ ਰਖਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਬਰ ਤਾਂ ਉਤਨੇ ਹੀ ਆਉਣਗੇ ਜਿਤਨੀ ਅਗਲਾ ਟਿਊਸ਼ਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਬਾਕੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੜ੍ਹ ਹੀ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਵਿਚ ਦਸ ਮਹੀਨੇ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਿਊਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤੇ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।’’ ਉਹ ਸੁਣ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਿਸਿਜ਼ ਯਾਨੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਾਲੀ ਸਾਹਿਬਾ ਵੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ ਬੋਲੀ, ‘‘ਹੁਣ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ 150 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ ਤੇ 50 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ-ਅਧਿਆਪਕ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਾਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮੰਦਾ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਿਆਨ ਵਧਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਫਸਾਦ, ਦੰਗੇ, ਗੁੰਡਾ-ਗਰਦੀ, ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਾਂ ਬੱਸ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਆਚਰਣ ਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਜੋਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ, ‘‘ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੇਖ ਲੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੇਂਡੂ ਕਾਲਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋਏ; ਨਾ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਨੌਕਰੀ ਦੇ। ਕਚਘਰੜ ਜਿਹੇ ਨਿਕਲਣਗੇ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਭਾਲਣਗੇ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਫਿਰ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਕੀ ਐ।’’ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਚੋੜ ਕੱਢਿਆ। ਉਸ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਕਾਲਿਜਾਂ ਵਿਚ 88 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤਾਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਲੈਵਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ 12 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਉੱਚੀ ਵਿੱਦਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 80% ਕਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾ ਨੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਈ ਦਿਖਾਉਣੀ ਐਂ। ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨੈ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨੈ। ਸਾਨੂੰ ਕਲਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬ 70 ਫੀਸਦੀ ਕਾਲਜ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸਾਇੰਸ-ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੇ ਕਾਮਰਸ ਦੇ ਕਾਲਿਜ ਖੋਹਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸਾਇੰਸ-ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੇ ਕਾਮਰਸ ਵਲ ਰੁਖ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚ ਕਲਿਆਣ ਹੈ ਸਾਡਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾਕੂਆਂ ਨੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀ, ਗੁੰਡੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ ਟਾਈਟਲ ਕਮਾਉਣੇ ਨੇ।’’ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਹੱਥ ਦਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਿਆਲੋਜੀ ਆਦਿ ਦੀ ਇਤਨੀ ਖਪਤ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਂਵੇਂ ਕਿ ਚਰਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ‘‘ਗਰੀਬ ਦੀ ਬਹੂ ਜਣੇ ਖਣੇ ਦੀ ਭਾਬੀ’’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਚਰਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਧਿਆਨ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।’’ ਮੇਰੀ ਸਾਲੀ ਸਾਹਿਬਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਤ ਅੱਧੀਓਂ ਪਾਰ ਹੋ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਪਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਜਲੀ ਆਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਬੇਜੀ ਸਾਡੀਆਂ ਬੇਥਵੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਜਾ ਸੁੱਤੀ ਸੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਖਣਾ ਸੀ, ‘‘ਵੇ ਕੋਈ ਘਰ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੀਤੀਓ ਨਾ।’’ ਮੰਜੇ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਕਾਲਿਜ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੋ ਗਏ ਹਾਂ।’’
​

 

[Dalvinder Singh Grewal]

ਯਾਦਾਂ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨ
4-9-1995

ਕਰਨਲ ਡਾ: ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੇਵਾਲ​

ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਨਹਾ ਧੋਕੇ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਨਾਲ ਲੈ (ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਥੇ ਅਟਕਣਾ ਪੈ ਜਾਏ) ਸਤ ਵਜੇ ਦੀ ਬੱਸ ਫੜਣ ਲਈ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੀਂਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬੱਸ-ਸਟੈਂਡ ਦੀ ਛੱਤ ਥੱਲੇ ਕੁੰਗੜੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੱਸ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਸਾਢੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹ ੇਸਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਡੀਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਪਰ ਬੱਸ ਨਾ ਕੋਈ ਏਧਰੋਂ ਆਈ ਨਾ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਉਂ। ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਸੜਕ-ਜਾਮ ਹੈ ਸੜਕ ਉਪਰੋਂ ਪਾਣੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਕੁਝ ਦਰਖਤ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਟਰੱਕ ਵੀ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੈ ਸੋ ਬੱਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਰਬਜੀਤ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ‘‘ਬੱਸ ਤਾਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਚਲੋਂ ਰੇਲ ਵੀ ਦੇਖ ਲੈਨੇ ਆਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਲੇਟ ਹੀ ਹੋਵੇ।’’ ਇਹ ਸ਼ੁਕਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮੋਟਰ-ਸਾਇਕਲ ਕੋਲ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਰੇਨ-ਕੋਟ (ਪਾਣੀ-ਪੱਲਾ) ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗਲ-ਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸੜਕ ਉਤੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਦਰਿਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਸੜਕ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟੋਏ ਹਨ ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅੱਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੋਟਲ ਸਾਇਕਲ ਅੱਧਾ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਪੈਂਟਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ। ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਘੁਰਰ ਘੁਰਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਫਿਰ ਦੋਨੋਂ ਧੱਕਾ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਲੰਬੇ ਭਵ ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਤਜਰਬਾ ਬਿਆਨਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।
ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮਘਟਾ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਅਜੇ ਆਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਦ ਆਵੇਗੀ। ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਨਾ ਵੇਖ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਡੀਕਣ ਲੱਗੇ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਆਖਿਆ, ‘‘ਦੇਖੋ ਜੀ ਪਿਛੋਂ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਜੋਤਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਉਡੀਕਦੇ ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਅੱਜ ਉਡੀਕ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵੋ।’’ ਆਖਰ ਘੰਟੇ ਭਰ ਬਾਅਦ ਗੱਡੀ ਆਈ ਤਾਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਛਰਾਟੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਭੱਜਕੇ, ਸਵਾਰੀਆਂ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਚੜ੍ਹੀਆਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁੱਕੀ ਥਾਂ ਭਾਲਣਾ ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਪੀ ਲੱਭਣ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਅੰਦਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਇਕੋ ਰਫ਼ਤਾਰ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਸਾਂ ਕਿ ਚਲੋ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਤਾਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਸਨ। ਨਾਲੇ ਅੱਜ ਤਾਂ ਕਈ ਨੌਕਰੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਮੇਰੇ ਟਿਕਾਣੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।
ਗੱਡੀ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਇਉਂ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਟਾਪੂ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਨਿਵਾਣਾਂ ਵਿਚ ਫਸਲਾਂ ਦਿਖਣੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਢੱਟ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਲ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਿਆ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਰੁਕੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੱਸਾਂ-ਟਰੱਕਾਂ-ਟਰਾਲੀਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਫਸੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ।
ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਆ ਕੇ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਫਿਰ ਮਾਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ éੇ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੌਣੇ ਦਸ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਦੋ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਇਕ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਇਕ ਦੋ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਸਨ। ਵਿਹਲੇ ਬੈਠਿਆਂ ਕੋਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਪਾਸ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਗੱਲਾਂ ਛਿੜ ਪਈਆਂ। ਮੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਇਕ ਅਣ-ਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਉਤੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਟ ਚੱਲਣ ਜਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ-ਮਾਸਟਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਵੇ ਤਾਂ ਭੀੜ ਟੁੱਟਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਹੈ।’’
ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਦੇਖੋ ਜੀ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਏਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੱਸ ਤੇ ਹੀ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗੱਡੀ ਕਿਵੋਂ ਮੜਕ ਨਾਲ ਚੱਲਣੀ ਹੈ, ਸਿਗਨਲ ਦੇਖਕੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਫਿਰ ਬੱਦੋਵਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਈ ਨਾ ਪੁੱਛੋ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਕੋਈ ਜੰਮਿਆ ਈ ਨਹੀਂ। ਗੱਡੀ ਜੇ ਉੱਥੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਤਕ ਨਾ ਅਟਕੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਦਿਓ। ਫੇਰ ਇਹਨੇ ਹੋਰ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਧੂ ਸਟਾਪ ਮਾਰਨੇ ਹਨ। ਰੇਲਵੇ ਵਰਸਫਾ ਕੋਲ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਟਾਪ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਈ ਹੋ ਗਿਐ।’’
ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਖਿਝੇ ਪਰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸੋ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਹੋਰ ਖੁੱਲਿ੍ਹਆ, ‘‘ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਈ ਛੱਡ ਦਿਉ ਇਉਂ ਸਮਝਦੇ ਐ ਬਈ ਗੱਡੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਈ ਬਣੀ ਐ। ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ, ਸਟਾਪ ਏਨਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਖੂਹ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਖੂਹ ’ਚ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਾਈ ਗਈ ਖੂਹ ’ਚ। ਸੋਚਦੇ ਈ ਨਹੀਂ ਬਈ ਗੱਡੀਆਂ ਤਾਂ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੇ ਤੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਸਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨੇ।’’
ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਾਉ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ‘‘ਦੇਖੋ ਜੀ ਛੱਡ ਤਾਂ ਬੋਲੇ ਛਾਨਣੀ ਕੀ ਬੋਲੇ? ਇਨਕਮਟੈਕਸ ਵਾਲੇ ਵੀ ਨਹਾਤੇ ਧੋਤੇ ਬਣਨ ਨੂੰ ਫਿਰਦੇ ਐ। ਦਫ਼ਤਰ ’ਚ ਜਾਉ ਤਾਂ ਆਖਣਗੇ ‘‘ਆਏ ਓ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਲਿਆਏ ਓਂ ਜਾਨੇ ਓਂ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇ ਕੇ ਜਾਨੇ ਓਂ।’’ ਜੇ ਨਹੀਂ ਕੁਛ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਦੇ ਜੁਰਮਾਨੇ, ਵਾਧੂ ਦੇ ਛਾਪੇ, ਵਾਧੂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ।’’
‘‘ਛੱਡੋ ਜੀ ਨੰਗੀ ਨਾਊ ਕੀ ਤੇ ਨਚੋੜੂ ਕੀ? ਭਲਾ ਥੋਨੂੰ ਕੁਛ ਪਤੈ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਬਲਾ ਕੀ ਐ? ਕਿਉਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਸਲੈਬ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਐ।’’
ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਚਿੜਿਆ, ‘‘ਬਈ ਜੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਨੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੇਖਿਐ। ਮੇਰੇ ਭਣਵਈਏ ਨਾਲ ਜਿਹਡੀ ਕੁੱਤੇ ਹਾਣ ਹੋਈ ਐ ਸਾਡੇ ਨਹੁੰ-ਨਹੁੰ ਵਸੀ ਪਈ ਐ। ਕਿਤੇ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਕਲਰਕ ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬੰਨਿ੍ਹਆ ਦਿੱਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਝਟ ਦੇ ਕੇ ਛਾਪਾ ਪਵਾ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਵੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਡੱਕਿਆ ਜਮਾਨਤ ਈ ਨੀ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਪਤੈ ਕਿਵੇਂ ਤਿੱਥ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਿਠਾਈ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦੇ ਐ। ਮੰਗਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੇ।’’
‘‘ਰੇਲਵੇ ਵਾਲੇ ਕਿਹੜੇ ਘੱਟ ਐ। ਟੀ.ਟੀ. ਪੈਸੇ ਖਾਧੇ ਬਿਨਾਂ ਸੀਟ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨੀ ਕਰਦੇ, ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਗਦੇ ਐ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਐ, ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਦਿੱਲੀ-ਬੰਬਈ ਭੇਜਦੈ। ਅੰਗੂਰ ਜੇ ਦੋ ਦਿਨ ਲਟਕ ਜਾਣ ਤਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਰੇਲਵੇ ਵਾਲੇ ਜਦ ਅੜ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਨੀ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੇ। ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਹੜਾ ਭਰੇ? ਇਹੋ ਸੋਚਕੇ ਗਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਪੈਸੇ ਬੰਨ੍ਹਣੇ ਪਏ ਤੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾ ਨੰਬਰ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦਾ। ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਬਈ ਇਹ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਧੰਦਾ ਐ।’’ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੂਰਾ ਦੁਖੀ ਲਗਦਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਇਸ ਛਿੱਟਾ ਕਸੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਬਈ ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੋਨੋਂ ਈ ਗੁਨਾਹਗਾਹ ਨੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਵੇ ਕਿੱਥੋਂ?’’
ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਜੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੁਛ ਦੇਣ ਦਾ ਚਾਅ ਥੋੜੈ? ਅਗਲਾ ਵੀ ਉਦੋਂ ਈ ਦਿੰਦਾ ਜਦੋਂ ਕੜਿੱਕੀ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਬੋਰੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤਾਂ ਕੁੱਤੀ ਨੂੰ ਈ ਮੂੰਹ ਪਾਉਣੋਂ ਸ਼ਰਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਐ।’’
‘‘ਉਏ ਅਸੀਂ ਕੁੱਤੇ-ਕੁੱਤੀਆਂ ਹੋ ਗੇ। ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੇ ਐ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਕਿੰਨਾਂ ਵੀ ਲੈ ਲੋ ਬਸ ਆਹ ਟੈਕਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉ।’’ ਅਗਲੇ ਦੀ ਫਾਈਲ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨੀ ਕਿਹੜੀ ਸੌਖੀ ਆ। ਨਾਲੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਜਵਾਬਦੇਹ ਆਂ। ਅਗਲੇ ਦਾ ਕਰੋੜ ਬਚਾਇਆ ਵਿਚੋਂ ਲੱਖ ਲੈ ਵੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਾ ਕੀ ਘਾਟਾ। ਨਦੀ ਚੋਂਚ ਭਰ ਲੈ ਗਈ ਕਭੀ ਨਾ ਘਟੀਓ ਨੀਰ। ਗਲਾ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਵੀ ਲਟਕ ਜਾਂਦੈ ਨਾ ਨਾਲ। ਚੈਕਿੰਗ ਹੋ ਜੇ ਤਾਂ ਬਸ ਟੰਗੇ ਗਏ।’’ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਭਾਵੁਕ-ਗੁਸੈਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
‘‘ਵੱਢੀ-ਖਾਣ ਦੀ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲੜੀ ਈ ਲੱਗ ਗਈ ਐ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਰੱਬ ਹੀ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤਾਂ ਕਬਾੜਾ ਈ ਹੋ ਜਾਣੈ। ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਆਚਰਨ। ਅੰਧੇਰ ਖਾਤਾ ਈ ਲਗਦੈ।’’ ਮੈਂ ਗੱਲ ਦਾ ਰੁਖ ਮੋੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਗੱਡੀ ਏਨੇ ਵਿਚ ਬੱਦੋਵਾਲ ਆ ਰੁਕੀ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘‘ਦੇਖ ਲੌ ਜੀ ਔਹ ਐ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ। ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿੱਲੇਗਾ। ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਭਾਰ ਈ ਸਮਝਦੈ।’’
ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਇਹ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਰਿਹੈ। ‘‘ਦੇਖੀਏ ਅੱਗੋਂ ਕੌਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।’’ ਮੈਂ ਹਉਕਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਸਵਾ ਦਸ ਸਾਢੇ ਦਸ ਤੇ ਫਿਰ ਪੌਣੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਗੱਡੀ ਚੱਲੀ। ਗੱਲਾਂ ਫਿਰ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਬਾਹਰ ਹਰ ਥਾਂ ਜਲ ਈ ਜਲ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕਿਆ। ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਤਾਂ ਵਾਛੜ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਹਵਾੜ ਤੇ ਗਰਮੀ ਜਾਨ-ਲੇਵਾ ਲਗਦੀ। ਬਾਥਰੂਮ ਵਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਜ਼ੋਰ, ਹਵਾੜ ਗਰਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਲੇਟ ਹੋਣ ਦਾ ਗ਼ਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਦੁਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਮਾਡਲ ਗ੍ਰਾਮ ਤੇ ਫਿਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ (ਨਾਨ ਸ਼ਡਿਊਲਡ ਸਟਾਪ) ਰੁਕ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿਗਨਲ ਤੇ ਜਾ ਰੁਕੀ। ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵੱਡੇ ਤੇਜ਼ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਨ। ਬਾਰਸ਼ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਰਹੀ। ਗੱਡੀ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਰੁਕੀ ਰਹੀ। ਉੱਤਰ ਕੇ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕ ਗਈ ਹੈ ਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ।’’
ਹੋਰ ਰੁਕਣੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਣ, ਭਿੱਜਿਆ ਭਾਰਾ ਅਟੈਚੀ ਮੋਢੇ ਰੱਖ ਲਾਈਨੋ-ਲਾਈਨ ਬਸ ਅੱਡੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਸਾਰੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਇਉਂ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ‘ਟੱਟੀ ਘਰ’ ਹੋਵੇ। ਲਾਈਨੋ-ਲਾਈਨ ਜਾਣ ਵਰਗਾ ਨਰਕ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਜਲ-ਥਲ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬਹਿਕੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਾਲੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋਣਗੇ। ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਅਟੈਚੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਣਾਂ ਮੂੰਹ ਲੋਹਾ ਮੇਰੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਚੋਂਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਭਿੱਜੀਆਂ ਜਰਾਬਾਂ ਨੂੰ ਨਚੋੜਣ ਲਈ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਲੋਕਲ ਬੱਸਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕੋਈ ਲੋਕਲ ਬੱਸ ਜਾਂਦੀ ਵਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਰੋਪੜ, ਸਮਰਾਲਾ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਖਿਰ ਇਕ ਸਮਰਾਲੇ ਦੀ ਬੱਸ ਦਾ ਕੰਡਕਟਰ ਜਮਾਲਪੁਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਬੱਸਾਂ ਪਾਣੀ ਚੀਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਗਿੱਲ-ਚੌਂਕ, ਪਰਤਾਪ ਚੌਂਕ, ਢੋਲੇਵਾਲ ਚੌਂਕ ਤੇ ਫਿਰ ਸਮਰਾਲਾ ਚੌਂਕ ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਸਮਰਾਲੇ ਚੌਕ ਤੋਂ ਜਮਾਲਪੁਰ ਦੀ ਢਲਾਣਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਗਰ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪਾਰ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਵਰਧਮਾਨ ਮਿੱਲ ਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮਕਾਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੇਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਰ ਥੱਲੇ ਸੀ।
ਸੁਖਦੇਵ ਨਗਰ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਸੀ। ਢਾਹੇ ਤੇ ਸੀ ਆਸ਼ਾ ਸੀ ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਦ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਗਲੀ ਪਏ ਤਾਂ ਲਕ ਲਕ ਪਾਣੀ ਸੀ ਸਾਰੀ ਸੀਵਰੇਜ ਬਲਾਕ ਹੋ ਗਈ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛੱਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸ। ਨਾ ਤਾਂ ਕਲੋਨੀ ਤੋਂ ਤੇ ਨਾ ਸਮਰਾਲਾ ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਜਾਂ ਟੈਕਸੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਹੀ ਕੁਝ ਬੱਸਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਖੜਕਾਈ ਤਾਂ ਤਕੜਾ ਸ਼ਾਕ ਲੱਗਿਆ। ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪੱਕਾ ਘਰ ਕਿਤੋਂ ਨਾ ਕਿਤੋਂ ਚੋਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਣੀ ਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ।
ਫਿਰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ‘‘ਭਲਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?’’ ਮੈਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਖ਼ੈਰ ਹੋਰ ਜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਰਹਿਣਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ। ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਜਦ ਕੋਈ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬੱਸ ਫੜੀ।
ਬੱਸ ਇਹ ਵੀ ਚੋਅ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਵਾਰੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਸਨ। ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਜੰਡਿਆਲੀ ਕੋਲ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਾਂ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਸਿਰ ਕੱਢਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੇਠ ਸੇਠਾਣੀਆਂ ਸੂਟਿਡ-ਬੂਟਿਡ ਯੁਵਕ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਮਾਰਕੇ ਸੜਕ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਨਿਕਲਦਾ ਲੰਮਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਲਾ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੋਨਿਟ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦੋ ਥਾਈਂ ਚਾਰ ਚਾਰ ਕਾਰਾਂ ਵਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲੀ ਇਕੱਲੀ ਕਾਰ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਲਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਖਿੱਚ-ਖਿਚਾਈ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਬੱਸ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਝਟਕੇ ਖਾਂਦੀ ਕੋਹਾੜੇ ਰੁਕੀ ਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਬਰੇਕਾਂ ਆਦਿ ਟੈਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੋਹਾੜੇ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਪੜਾ ਸਮਰਾਲਾ ਸੀ। ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਅੱਡਾ ਬਾਹਰ ਬਾਹਰ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਥੇ ਬੱਸ ਰੁਕੀ। ‘‘ਚਾਹ-ਚੂ ਪੀ ਲਓ ਬਈ’’ ਡਰਾਈਵਰ ਕੰਡਕਟਰ ਢਾਬੇ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ।
ਢਾਬੇ ਅੰਦਰ ਚਾਹ ਤੇ ਡਬਲ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਪਕੌੜੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਬਲ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਸਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਸ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਬਣੇ। ਇਹ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਕਈ ਥਾਈਂ ਬੀਅਰ ਬੋਤਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਵਾਰੀਆਂ ਢਾਬੇ ਦ ੇਅੰਦਰ ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਬਰਾਮਦੇ ਥੱਲੇ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੀਂਹ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਜੇ ਤੱਕ।
ਢਾਬੇ ਅੰਦਰ ਰਾਈਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਚਾਰ ਪੁਲਸੀਏ ਬੈਠੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬੱਸ ਚੜ੍ਹਣ ਆਈਆਂ ਦੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਦੇਖੋ ਕਿਵੇਂ ਹਾਬੜੇ ਪਏ ਨੇ। ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਾਜ, ਨਾ ਵਰਦੀ ਦੀ।’’ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਚਾਹ ਪੀਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬੱਸ ਚੱਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ। ਬੱਸ ਵਿਚ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੀ ਖਾਲੀ ਸੀਟ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਪੜ੍ਹਿਆ-ਗੁੜਿਆ-ਸੁਲਝਿਆ-ਸੰਵਰਿਆ ਦਾਨਾ-ਬੀਬਾ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ। ‘‘ਕੀ ਦੱਸੀਏ ਜੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।’’ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਤੋਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਬੱਲ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ।
‘‘ਕੀ ਬੋਲੀਏ ਕੀ ਨਾ ਬੋਲੀਏ। ਦੰਦਾਂ ’ਚ ਜੀਭ ਐ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਲਿਓਂ ਪਿੰਡ ਐ। ਉਥੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕ ਗੱਭਰੂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਦੀ ਭਰਜਾਈ ਜਸਪਾਲ ਕੁਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਖੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿਉਂ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਮਾਰੀ ਐ। ਕੋਈ ਕੇਸ ਨੀ ਦਰਜ, ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨੀ ਬੱਸ ਕੁਟਾਪਾ। ਸਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਬਥੇਰਾ ਖੂਨ ਮੰਨਵਾਇਆ ਪਰ ਅਗਲੇ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੰਨੇ। ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਮੁਦਾਖਲਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਾਂ ਛੁੜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਸਪਾਲਕੁਰ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਈ ਨੀ ਕਹਿੰਦੇ, ‘ਅਸੀਂ ਨੀ ਫੜੀ। ਮੁਲਖ ਨੇ ਦੇਖਿਐ ਪੁਲਸ ਨੂੰ। ਪਤਾ ਈ ਨੀ ਕਿੱਥੇ ਖਪਾ ਦਿੱਤੀ।
‘‘ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਢਵਾਈ ਹੋਣੀ ਐ’’ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ। ‘‘ਹੋਰ ਕੀ! ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਤਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੀ ਪੈਂਦੀ ਐ। ਆਹ ਡੇਹਲੋਂ ਪਿੰਡ ਐ। ਉਥੋਂ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿਉਂ ਨਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਗੱਭਰੂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲੋਂ ਏਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਟਵਾਇਆ ਕਿ ਹੱਡੀ ਪੱਸਲੀ ਇਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਿਪਾਹਆਂ ਨੇ ਗਰਭਵਤੀ ਗੁਰਮੀਤ ਕੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀ ਬਖਸ਼ਿਆ ਤੇ ਠੇਡਾ ਮਾਰ ਕੇ ਗਰਭ ਗਿਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਾਈ ਸਭ ਨਦਾਰਦ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਵੀ ਏਨਾ ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਫਿਰਦੇ ਐ। ਆਹ ਅਗਲਾ ਪਿੰਡ ਆ ਖਮਾਣੋਂ ਏਥੇ ਦੀ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਲਤਾ ਐ ਜਿਹਦੇ ਨਾਲ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਨੇ ਪੋਤੀ ਸਮੇਤ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਕੇਸ ਦੱਸੀਏ ਪਤਾ ਨੀ ਕਿਤਨੇ ਮਾਰ ਖਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਤਨਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤੇ, ਕਿਤਨਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟੀ, ਜਾਣੀ ਗਿਣੇ ਨੀ ਜਾਂਦੇ।’’
‘‘ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਐ।’’ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ੱਕ ਦੱਸਿਆ। ‘‘ਸੇਵਾ? ਆਹ ਕੁਝ ਜੇ ਜੰਤਾ ਦੀ ਸਵਾ ਐ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਿਹੜਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਰਾਂ?’’
ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਉਸਨੇ ਜੋ ਜੋ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਮੇਰੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ‘‘ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਐ?’’ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ। ‘‘ਪੁੱਤਰਾ ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਹ ਕੋਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਚੰਗੀ ਭਲੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਬਸ ਤੁਖ਼ਮ ਈ ਉੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਸ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਕੋਰਟ ਦਾ ਕੇਸ ਸੁਣਦਾ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦੈ।’’ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ।
‘‘ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਆਂ ਇਹ ਨੀ ਕੁਝ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਨੀ ਰੋਕਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ?’’ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ।
‘‘ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਆਂ ਸਰਕਾਰ? ਨਾ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਐ ਨਾ ਲੋਕ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ। ਬਸ ਖਾਉ ਪੀਓ ਮਸਤੀ ਮਾਰੋ, ਚੰਦ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮੌਜ ਮੇਲਾ। ਚੌਹੀਂ ਹੱਥੀਂ ਖਾਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਪੁਲਿਸ ਭਾਈਵਾਲ ਐ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ। ਸਿਆਸੀ ਧੱਕਿਆਂ ਵਿਚ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੱਬਣ ਵਿਚ, ਲੁੱਟਣ-ਖੋਹਣ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਐ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ, ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਫਸਿਆ ਮਾਮਲਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਨਾ ਕਦੇ ਮਿਲਿਆ ਸਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਭੱਜਕੇ ਮੂਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਦੁਖ ਸੁਣਿਾ ਤੇ ਫਟਾ ਫਟ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਲ ਬਰਨਾਲਾ ਸਾਰੇ ਈ ਦੁੱਖ ਸੁਣਦੇ ਸੀ ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਕਿਨ੍ਹੇ ਸੁਣਨੈ।’’
‘‘ਸੁਣਿਐ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਊਂ ਦਿਲ ਦਾ ਤਾਂ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਸੀ।’’ ਮੈਂ ਟੋਹਿਆ, ‘‘ਬਈ ਮੈਂ ਕੀ ਦਸ ਸਕਦਾਂ ਤਿਜਰਬਾ ਤਾਂ ਹੈ ਨੀ। ਸੁਣਿਆ ਮੈਂ ਬੀ ਇਹੋ ਈ ਐ ਪਰ ਕਹਿੰਦੇ ਐ ਉਹਦੀ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਲਗੌੜ ਬੜੀ ਚੰਮ-ਖੋਰ ਐ। ਉਸੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਐ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਉਹਦੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਐ ਸਾਰੇ ਆਡਰ ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਸੈਂਟਰ ’ਚੋਂ ਈ ਆਉਂਦੇ ਐ।’’ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸੇ। ‘‘ਪਰ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।’’ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਦਰਸਾਈ।
‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਈ ਸੀ। ਤਪਿਆ ਆਦਮੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਕੀ ਕਰ ਦਿੰਦੈ। ਜੰਤਾ ਦੁਖੀ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਪਈ ਐ। ਦੁਖੀ ਬੰਦਾ ਨੀ ਚੰਗਾ ਮੰਦਾ ਦੇਖਦਾ।’’ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਰਾਲੀ ਉੱਤਰ ਕੇ ਲੋਕਲ ਬੱਸ ਫੜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਰਾਤ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਘਟ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਏਥੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘੱਟ ਸੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਫੋਨ ਕਰਕੇ ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਸਨ। ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਵੀ ਪਰ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਤ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਸੁਕਵਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੇ। ਜ਼ੁਰਾਬਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗੱਚੋ-ਗੱਚ ਸਨ।
ਰਾਤੀਂ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹੇ ਪਰ ਕੋਈ ਚੱਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮੀ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
‘‘ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇੰਡਸਟਰੀ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਆਸ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਪਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਸੋਂ ਰਿਟਾਇਰਡ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਰਨੈਲਾਂ ਤੇ ਸੈਕਟਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁਣਿਆ ਪਰ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।’’
‘‘ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਮੱਦਦ ਕਰਦੀ?’’ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
‘‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਕੁਛ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰੋਂ ਮਦਦ ਵਾਲਾ।’’ ਉਸ ਦੱਸਿਆ।
ਸੁਰਜਣ ਦੀ ਲੜਕੀ ਰੋਜ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਬੰਬਈਓਂ ਏਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਪਤੀ ਜਬਲਪੁਰ-ਭੁਪਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੇਲਜ ਰੀਪਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਤੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਅੰਕਲ! ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹੈ ਬੜਾ ਕਲੀਨ ਨਾਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ।’’ ਮੈਂ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ , ‘‘ਤੂੰ ਏਥੇ ਈ ਆ ਲੱਗ’’ ‘‘ਏਥੇ? ਨੋ ਚਾਂਸ! ਅਸੀਂ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਏਥੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਈ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਉਥੇ ਸਭ ਕੁਛ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਸਤਾ। ਏਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਹਿੰਗੀ।’’
‘‘ਅਡਵਾਂਸ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਤਾਂ ਹੋਣੀ ਹੋਈ।’’ ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
‘‘ਬੰਬਈ ਨਾਲੋਂ ਵੀ?’’ ਉਸਨੇ ਚਿੜ ਕੇ ਕਿਹਾ।
ਰਾਤ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ‘ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸੁਰਜਣ ਹੋਰੀਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਏਥੇ ਹੋਰ ਰਹਿ। ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਫਿਰੇਂਗਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕਲ ਰਾਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਕ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਣ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਪਰਸੋਂ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ਾਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਕੇ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਨਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਲਈ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਮਨਵਾ ਲਈ। ਸੁਰਜਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਫੋਲੀਆਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਹਾਣ-ਲਾਭ ਜੋਖੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਮੇਚ ਨਾ ਜਾਂਦੀ। ਏਥੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ, ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੜਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਕਾਲਿਜ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਨਾਸਿਕ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪੂਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (ਐਮ.ਬੀ.ਏ.) ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਤਕਰੀਬਨ 600 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਲਿਖਤੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 80% ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ 4 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਕਟਰ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਨ। ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਡੋਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸੀਟਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਬੜਾ ਤਕੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਜਿਤਨਾ ਪੈਸਾ ਡੋਨੇਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੇ ਇਹੋ ਪੈਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਾਲਿਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਲਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਕਿਤਨਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਇਤਨੇ ਕਾਲਿਜ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਲਿਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਿਜਾਂ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਮੁਦਾਖਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸੰਸਥਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁਦਾਖਲਤ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।’’ ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਾਫੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਹਾ। ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਤੇ ਹੋਏ ਬੰਬ ਹਮਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸ. ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਅਗਸਤ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨ (31 ਅਗਸਤ) ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਸਮਾਂ (ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਵਜੇ) ਤਿਹੱਤਰ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦੇ ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਖੀਰਲਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਪੰਦਰਾਂ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਐਨ.ਐਸ.ਜੀ. ਦੇ ਕਮਾਂਡੋ ਤੇ ਛੇ ਨਿੱਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਅਚਾਨਕ ਫਟੇ ਭਿਆਨਕ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉੱਡ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਐ ਬਈ ਇਹ ਬੱਬ ਕਾਰ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰ ਕਈਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਐ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਮਾਨਵੀ-ਬੰਬ ਸੀ। ਇਕ ਲਾਸ਼ ਜਿਸਦਾ ਧੜ ਗਾਇਬ ਪਰ ਲੱਤਾਂ ਤ ੇਸਿਰ ਮਿਲੇ ਨੇ ਇਹੋ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਐ। ਪੁਲਿਸ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਐ ਆਰ.ਡੀ.ਐਕਸ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਜੋ ਉੱਡਦੀ ਖਬਰ ਐ ਆਰ.ਡੀ.ਐਕਸ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਐ। ਬੱਬਰ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਲਈ ਸੀ ਭਾਂਵੇਂ ਕਿ ਅਫਵਾਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਗਰਮ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਅੰਦਰਲਿਆਂ ਦੀ ਕਾਰਸ਼ਤਾਨੀ ਐਂ। ਬੱਬਰ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨੇ ਉਕਸਾਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’
‘‘ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਊ?’ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਪਾਇਆ।
‘‘ਹੋਣਾ ਕੀ ਐ? ਜੋ ਹੋਣਾ ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਡਰ ਜ਼ਰੂਰ ਫੈਲ ਗਿਐ। ਪਰ ਆਮ ਜੰਤਾ ਤੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਹੁਣ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਜੰਤਾ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।’’
‘‘ਜੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇੰਨਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਐ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨੀ ਕਰ ਸਕਦੇ?’’ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨੀਨਾ ਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ।
‘‘ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪੋਗੰਡਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਆਂ ਹੋਰ ਕੀ?’’ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ। ‘‘ਨਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’’ ਬੇਟੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ।
‘‘ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਥੋੜੈ। ਇਕ ਲੜਾਈ ਕਰਕ ੇਦੇਸ਼ ਸਦੀ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਐ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਕਚਿਹਰੀ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਾਂਗੂੰ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵੰਡੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਲਈ ਪਰ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਗੁਆ ਲਿਆ।’’ ਮੈਂ ਸਮਝਾਇਆ।
‘‘ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਨ-ਮਾਨੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਬੰਬ ਕਾਂਡ, ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਆਤੰਕ, ਆਸਾਮ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਜਾਲ ਵਧਾ ਲਿਆ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ?’’ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ।
‘‘ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੰਡੇ ਬੀਜ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪ ਵੀ ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੌਂ ਰਿਹਾ। ਕਰਾਚੀ ਵਿਚ ਜੋ ਹਾਲ ਹੈ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਰੀਫ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ‘‘ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਾਚੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ।’’ ਜਿਹੜੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਏਨਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਅੱਜ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਅਯੂਬ ਖਾਂ ਦੀ ਆਤੰਕ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਈ.ਐਸ.ਆਈ. ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਸਕੇ ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਤੇ ‘ਆਪਣੀ ਬਿੱਲੀ ਮਿਆਊਂ’ ਵਾਂਗ ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਬਰ, ਤਹੱਮਲ, ਬੜੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਏਧਰ ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੋੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
‘‘ਸੁਆਹ ਸਬਰ ਤਹੱਮਲ, ਸਾਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਤਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਫਸੀ ਪਈ ਐ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਤਨੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਨੇ। ਉੱਤੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਥੂ ਥੂ ਹੋਈ ਪਈ ਐ।’’ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
‘‘ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਣਾ ਖਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਬਾੜਾ ਨਹੀਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਮਿਸਾਈਲਾਂ ਤੇ ਨਿਊਕਲਿਆਈ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਫੌਜੀ ਸਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹਦੇ ਕੋਲ 600 ਟੈਂਕ, 185 ਲੜਾਕੂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ, 775 ਬਖਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ, 12 ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਬੰਬ, 18 ਹਤਫ ਮਿਸਾਈਲਾਂ (ਐਮ ਗਿਆਰਾਂ) ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਾਜੋ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਜੋ ਸਮਾਨ ਖਰੀਦਣ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਫੌਜੀ ਖਰਚ 315.7 ਫੀਸਦੀ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਿੱਛ ਉਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਚੀਨ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਦਿੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਰ ਗਲ ਵਿਚ ਹਾਮੀ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਰੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਾਮਲੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚੀਨ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਹੈ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਤੇ ਨੇਵੀ ਬਾਈ ਗੁਣਾਂ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਜੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵੀ ਰਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹੋ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਇਰਾਕ ਦੀ ਹੋਈ ਹੈ।’’ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ।
ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਭਾਂਪ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੀਨਾ ਵੀ ਆਂਕੜਿਆਂ ਕਰਕੇ ਬੋਰ ਹੋ ਗਈ ਲਗਦੀ ਸੀ। ‘‘ਚਲ ਛੱਡ ਪਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਰ।’’ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਮਿਸਿਜ਼ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕੰਮ ਕਾਰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਆ ਗਏ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਨੋਂ ਫੌਜ ਤਾਂ ਛੱਡ ਆਏ ਪਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ।’’ ਸੁਰਜਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ‘‘ਵਾਰਿਸਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ।’’ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ।
ਮਿਸਿਜ਼ ਸੁਰਜਣ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਗਲੀ-ਸੰਗਲੀ ਮੇਰੀ ਮਿਸਿਜ਼ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਜੁੜਦੀ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਨਿੱਘ-ਨੇੜ ਬੜਾ ਸੀ। ‘‘ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਗੁਰਚਰਨ?’’ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ‘‘ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਘਰ ਹੀ ਸੈਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਜਾਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।’’ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ। ‘‘ਨਾਲੇ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਕੀ ਪਿਆ ਏ। ਘਰ ਵਿਚ ਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਏ।’’
‘‘ਤੁਸੀਂ ਮਰਦ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਗ਼ੁਲਾਮ ਈ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਓ’’ ਉਸਨੇ ਨਹੋਰਾ ਮਾਰਿਆ। ‘‘ਔਰਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ? ਮਰਦ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਔਰਤ ਬਿਨਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸਮਝਦੇ ਨੇ। ਔਰਤ ਕਰਦੀ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਏ, ਤੜਕੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਗਈ ਤੱਕ ਪਬ ਭੁੰਨੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਈ ਪਤਾ ਲਗਦੈ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕੀ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।’’ ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ। ਪਰ ਸੁਰਜਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੀ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੱਸ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ, ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਐ ਅਖੇ ਜੇ ਮਰਦ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਈਏ। ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀਆਂ ਜੇ ਮਰਦ ਕਲੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਔਰਤ ਕੁਲੀ ਵਾਲਾ ਭਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਨੇ? ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਮ ਉਸੀ ਕੋ ਸਾਜੇ ਔਰ ਕਰੇ ਤੇ ਟੀਂਗਾ ਬਾਜੇ। ਚੌਂਕੀ-ਚੁੱਲ੍ਹਾ, ਬਾਲ-ਬੱਚੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਐ।’’
‘‘ਦੇਖੋ ਬੱਚੇ ਪਾਲਣਾ, ਖਾਣਾ ਬਨਾਉਮਾ ਘਰ ਸਾਫ ਸਫਾ ਰਖਣਾ ਮਾਇਆ ਸੰਭਾਲਣਾ ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਈ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਨੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਮਿਨਲਿਬ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਤਾਂ ਹੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ éੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਗੱਲ ਹੈ।’’ ਮੈਂ ਕੁਝ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।
‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਪਲੋਸਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਸਮਝਦੇ ਐ।’’ ਮਿਸਿਜ ਸੁਰਜਣ ਸਿੰਘ ਬੋਲੇ। ‘‘ਉਏ ਹੋਏ ਭਲੀਏਮਾਣਸੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਘਰ ਰੱਖ ਵਿਖਾਇਆ। ਚੰਗੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੋ ਗਈ ਬੱਚੇ ਚੰਗਾ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਗਏ ਸੁਚੱਜੇ ਬਣ ਗਏ। ਸਭ ਤੇਰੀ ਹੀ ਤਾਂ ਦੇਣ ਹੈ।’’ ਸੁਰਜਣ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮਿਸਿਜ ਸੁਰਜਣ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਰਾਤ ਲੰਬੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਸਭ ਬਿਸਤਰੀਂ ਚਲੇ ਗਏ।

​

 

[Dalvinder Singh Grewal]

ਯਾਦਾਂ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨ
5-9-1995

ਕਰਨਲ ਡਾ: ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੇਵਾਲ​

ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਨਾਸ਼ਤਾ ਕਰ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਦੀ ਬੱਸ ਨਾਕੇ ਤੋਂ ਆ ਫੜੀ। ਭੀੜ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਖਲੋਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਖਰੜ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਸੀਟਾਂ ਖੀਲਾ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਗਈ। ਅਸਮਾਨ ਸਾਫ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਜੇ ਆਉਂਦੇ ਵਕਤ ਸਭ ਥਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਘਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਹਲਕਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਮਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰਾਗ ਮਿਲਣ ਦੀਆਂ ਵੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਸੀ ਕਿ ਸੂਹੀਏ ਬੜੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੜੇ ਅਸਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕਿ ਆਰ.ਡੀ.ਐਕਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਾਰ ਬੰਬ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਗਲਤ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਨਵ-ਬੰਬ ਨੇ ਆਰ.ਡੀ.ਐਕਸ ਨਾਲ ਖੁਦ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗਆਂ ਖੋਹੀਆਂ ਸਨ।
ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਦੇਣਾ ਵੀ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਖੇਦ ਸੀ ਉਥੇ ਇਹ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਸੋਚਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੁਵਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਾ-ਵਾਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਉਤਰੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਸਵਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਇਕ ਗੱਭਰੂ ਨੇ ਕਤਾ ਜਿ-ਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੇ ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ, ਇਹ ਅੱਡ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਹੀ ਚੱਲੀਆਂ ਜਦ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਤਨਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਾ ਦਾ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਪਾਣੀ ਵੰਡਣ ਵਿਚ ਵਿਤਕਰਾ, ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਾਨੂੰ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਦੂਸਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਉਤਰਨੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਉਪਰੋਂ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਠੋਸੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ ਨਾ ਕਈ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨੇ। ਇਹੋ ਤਕਾ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣੀ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘੀ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈ ਉਹਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਹੱਥਕੰਡੇ ਲੱਭ ਲਏ।’’
ਉਹ ਗੱਭਰੂ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਜੇ ਭਲਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਕੀ ਚੰਗ ਚਾੜ੍ਹ ਦੇਣੇ ਸਨ। ਬਰਨਾਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੈ ਲਵੇਗਾ ਪਰ ਹੋਇਆ ਕੀ? ਉਹ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜ ਗਿਆ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੱਲਾ ਕਰ ਉਸਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀਾਂ। ਜੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤ ੇਉਹ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਬਣਦੀ? ‘ਹਾਏ ਗੱਦੀ, ਹਾਏ ਗੱਦੀ।’ ਕਰਦਾਬਸ ‘ਆਪ ਵੀ ਡੁੱਬਿਆ ਜਜਮਾਨ ਵੀ ਗਾਲੇ।’’ ਪੰਜਾਬ ਉਹੀ ‘ਠਣ ਠਣ ਗੋਪਾਲ।’ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ। ਅਕਾਲੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਤਲਬ-ਖੋਰ ਈ ਲਗਦੇ ਐ। ਗੱਦੀਆਂ ਖਾਤਰ ਪਾਟੋ-ਧਾੜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਐ, ਗੱਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਠੇ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੈ ਈ ਨੀ।’’
‘‘ਉਹ ਤਾਂ ਥੁਆਡੀ ਗੱਲ ਸੌ ਫੀਸਦੀ ਠੀਕ ਐ। ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੈਂਟਰ ਨੂੰ ਪਰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਭੁੱਲ ਈ ਗਏ। ਉਪਰੋਂ ਅੰਧਾ ਧੁੰਦ ਲੁੱਟ-ਖੋਰੀਭਲਾ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕੋਈ ਔਕਾਤ ਰਹਿ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾ ਰਹੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜ, ਲੋਕ-ਰਾਜ ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨੀ ਰਖਦਾ।’’ ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
‘‘ਲੋਕ ਰਾਜ ਕਿੱਥੇ? ਏਥੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ-ਰਾਜ ਐ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਤਨੇ ਨਹੱਕੇ ਮਾਰੇ। ਨਹੱਕੇ ਮਰਿਆਂ ਦੇ ਕਿਤਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਜੋ ਮਾਨਵ-ਬੰਬ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨੇ। ਸ਼ੁਕਰ ਐ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਜਾਗੀ ਐ ਉਸਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਚੰਗੇ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਐ।’’ ਹੁਣ ਈ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲੜਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’’ ਗੱਭਰੂ ਨੇ ਭਾਫ ਕੱਢੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚਾਰਾ ਕੀ ਕੀ ਕਰਲੂ। ਏਥੇ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਂਗਲੀ ਧਰ ਲਓ ਉਥੇ ਈ ਦਰਦ ਐ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਐ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਈ ਗਰਕੀ ਜਾ ਰਿਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਰਾਸੁਆਮੀ ਵਰਗੇ ਰਾਕਸ਼ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਫੜੀ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਹਰਸ਼ਦ ਮਹਿਤਾ ਵਰਗੇ, ਦੇਸ਼ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਠੱਗ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਮਨਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕੱਲੇ ਦੁਕੱਲੇ ਭਲਾ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਲੈਣਗੇ?’’
ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਧੁੱਪ ਨਿਕਲ ਆਈ ਸੀ ਪਾਣੀ ਘਾਟਹੋ ਚੱਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕੀ ਕੰਮੀਂ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਤਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹੇ ਨਾਦਰੀ ਹੱਲੇ ਝੱਲੇ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਸੰਭਲੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ੇਵਧੀ। ਸ. ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ‘‘ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਨੇ ਤੇਜ਼ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੱਠਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਕੇ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੜੋਤ ਜਰੀ ਨਹੀਜਾਂਦੀ।’’ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਿ ਸਾਰੀ ਹਲ-ਚਲ ਸ਼ਾਇਦ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਲਈ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਤਲਾਸ਼ਣ ਲਈ ਵੱਟਾਂ-ਬੰਨੇ ਭੰਨੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਉੱਭਰਵੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਉਸਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਖਰੀ ਲੱਗੀ। ਬਾਹਰਲਿਆਂ ਲਈ ਸ. ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਸਮਝੀ ਜਦ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬਾਵਨਾ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਪਸ਼ਨ ਪੁਲਸ-ਰਾਜ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਜ਼ਬਰ ਨਾਫਿਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਠੋਕੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦੱਸੇਗਾ ਪਰ ਸਮਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਉਹੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਬਿਨੈ ਕਰਕੇ ਬੱਸ ਜਮਾਲਪੁਰ ਰੁਕਵਾਈ ਤੇ ਮੈਂ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਣ ਲਈ ਟਿਕਾਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਉਹ ਸਭ ਪਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਹਊਆ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਰਫਿਊ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਭੀੜ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਜਾਣ ਦੀ ਉਤਨੀ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ-ਕਨੇਡਾ-ਜਰਮਨੀ ਤ ੇਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੈ ਉਥੇ ਪੈਸੇ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਅਸਾਮੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਬੰਬਈ ਜਾਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਨੂੰ ਬੰਬਈ, ਅਮਰੀਕਾ ਇਕ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਬਹੁਤੇ ਮਿਲਣਗੇ ਉਹ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੇ।
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਖਤਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੱਥ-ਅਟੈਚੀ ਚੁੱਕ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਰਸਨਾਂ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸੋਚਿਆ ਮਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਮਿਲ ਚੱਲੀਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲ ਹੀ ਡਾ. ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ ਰਹਿੰਦਾ।
ਡਾ. ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਅੰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹਮਰਾਹੀ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰੰਥ ਇਉਂ ਰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁਚੱਜਾ ਘੁਮਿਆਰ ਖਿਡਾਉਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂਗਰ’, ‘ਅਕੱਟ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ’, ‘ਨਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਭੰਡ’ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਤ ਸਾਹਿਤ ਖੋਜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸ਼ਿੱਦਤ’, ‘ਰਾਹ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ’ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕਰ ਬੈਠਾ, ‘‘ਬਾਦਸ਼ਾਹੋ! ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਰਨੋਂ?’’ ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ‘ਇਹਕਵਿਤਾਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਜੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬਾਵਨੀਆਂ, ਸੋਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪਵਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ। ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ ਹੈ।’’ ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਕੋਲ ਰਖਲਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ‘ਸ਼ਿੱਦਤ’ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ-
ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ, ਗਵਾਹੀ ਝੂਠ ਦੀ ਲੋੜੇ
ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਦਾ ਰਹਿਣਾ ਸਦਾ, ਕੀਕਣ ਮੁਨਾਸਿਬ ਹੈ?
ਹਮਰਾਹੀ ਸੱਤਾਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇੜੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਮੌਕਾ-ਸ਼ਨਾਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੱਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ-ਡਾ. ਮੁਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ’ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣੀ ਸੀ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਐਮ.ਪੀ. ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੱਕ ਹਾਜ਼ਿਰ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਤਿੱਖਾ ਕਟਾਖ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ।
‘‘ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬੜੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ ਹੋ? ਹੁਣ ਇਹ ਕੀ?’’ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਵਿਤਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਆ-
ਮੈਂ ਬੁਰਕੀ ਤੇ ਪੂਛ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੌਰਖ ਤੋਂ ਵੱਡੀ
ਬੁਰਕੀ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਨਹੀਂ
ਤੇ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਉੱਗੀ ਨਹੀਂ
ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ
ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਸਰਕਾਰ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿਓ
ਆਪਣੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ, ਮੱਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਾਲਾਇਕੀ ’ਤੇ
ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ’ਚ ਬੜੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਇਹ
ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਰਖਵਾਲੀਆਂ ਰਫਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ
ਨਿਸ ਕਵਚ ਕਤਲ ਹੋ ਗਈ
ਬੜੇ ਹੀ ਛੋਹਲੇ ਸਨ ਛਾਂਟਵੇ ਰਾਖੇ
ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਕੁੱਤੀ ਮੁਤਦੀ ਵਾਂਗ
ਠਠੰਬਰ ਹੀ ਗਏ, ਧੰਨ ਸਿਖਲਾਈ
ਜੋ ਭੀੜ ਪੈਣ ਤੇ ਨਿਪੁੰਸਕ ਹੋ ਗਈ
ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸਬੂਤ ਖੁਰਦ ਬੁਰਦ ਕਰਨ ਲਈ
ਨਿਹੱਥੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁੰਨਕੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਈ
ਨਵੇਂ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਣੀ ਦਾ
ਕੋਈ ਹੁਣ ਕੀ ਬਿਗਾੜ ਲਵੇਗਾ?
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਾਨ ਮਾਲ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ
ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ, ਇਰਾਦਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਝਾਲਣ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਉਕਦੀ
ਨਕਲੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਅਤਿਵਾਦੀਆਂ ਹੱਥੋਂ
ਬੇਗੁਨਾਹ ਕਤਲ ਹੋਏ, ਪਰ ਇਕ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਾ ਆਇਆ
ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਨਾਕਾਰਾ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਬੜੀ ਹੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ
ਦੁੱਧ ’ਚ ਕਾਂਜੀ ਘਲੋਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਹਰਫਲੀ ਹੋਈ ਪੁਲਿਸ
ਆਰਪਾਰ ਦੇ ਮੁਜਰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰਕੇ
ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਤੋਂ ਡੰਨ ਉਗਰਾਹੁੰਦੀ ਰਹੀ
ਬੜੀ ਹੀ ਰਹਿਮ ਦਿਲ ਸੀ ਜੋ ਅੱਡਿਆਂ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਫਸੇ
ਜਾਂ ਮਰਨੇ-ਪਰਨੇ ਤੇ ਗਰਾਂ ਗਏ ਲਾਚਾਰਾਂ ਨੂੰ
ਸੌਦੇ ’ਚ ਤਹਿ ਹੋਈ ਫੀਸ ਲੈ ਕੇ
ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿਚ.
ਆਪਣੀ ਹੀ ਫੈਲਾਈ ਦਹਿਸ਼ਤ ’ਚੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਰਹੀ
ਹਰ ਦਫ਼ਤਰੀ ਅੜਿੱਕੇ ਵਾਂਗ ਕਰਫਿਊ
ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸੀ, ਵਿਭਾਗੀ ਜੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ
ਉਂਜ ਵੀ ਹਰੇਕ ਕਿੱਤੇ ਲਈ
ਕਮਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਜਿਤੋਂ ਲਾਗੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤੀ
ਕਦੇ ਅਵੇਸਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ
ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਮਰਾਹੀ ਸਾਹਿਬ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ
ਚੁੱਪ ਰਹੋ! ਸਰਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਹੈ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਛਤਰ ਛਾਇਾ ਹੇਠ
ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਤੋਂ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗੀ
ਨਿਹੱਥਿਆਂ ਨੂੰ ਪਟਰੌਲ ਪਿਲਾਕੇ
ਸਰੀਰ ਦੇ ਬੰਬ ਬੁਲਵਾ ਦੇਵੇਗੀ
ਬੰਨ੍ਹੇ-ਹੱਥੀਂ ਟਾਇਰ ਗਲ ’ਚ ਪਵਾ ਕੇ
ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਚਿਤਾ ’ਚ
ਸੜਵਾ ਦੇਵੇਗੀ।
ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲ ਵਾਂਗ, ਲੁੱਟ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ
ਡਾਂਗਾਂ ਦੇ ਗਜ਼ੀਂ ਵਿਕਵਾ ਦੇਵੇਗੀ
ਨਕਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਦਿਲਵਾ ਦੇਵੇਗੀ
ਵਿਧਵਾ ਤੀਵੀਆਂ ਤੇ ਯਤੀਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਨੀਲਾਮ ਕਰਵਾ ਦੇਵੇਗੀ
ਫਸਾਦੀਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ
ਆਪ ਭੁੰਨ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਤੁੰਨ ਦੇਵੇਗੀ
ਬਈ ਇਹਨਾਂ ਸਿਖੜਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਮਾਲਦੀ
ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ?
ਇਹ ਤਾਂ ‘ਸੱਚੀ ਸਰਕਾਰ’ ਨੇ ਵੇਖਣਾ ਏ
ਕਿ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ-ਸਬੂਤ
ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ?
ਮੈਂ ਹਮਰਾਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਕ ‘ਕੋਹੇ ਪੱਖ’ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਸਾਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਫੈਲੇ ਦਰਿਆ’ ਵਰਗੇ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਸਮਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਸਾਂ। ਗੱਲ ਛੋਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹਮਰਾਹੀ ਸਾਹਿਬ ਇਤਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ?’’
ਇਤਿਹਾਸ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ੇਗਾ
ਤੱਥ ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦਹਿਕ ਉੱਠਣਗੇ।
ਇਹ ਤਾਂ ਫਰੇਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ
ਕਿ ‘ਦਸਤਾਰੀ ਸੋਇਆ’ ਨੂੰ
‘ਮੀਰ-ਮੰਨੂੰ’ ਦੀ ਅਹਿਮ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ
ਨਸ਼ਟ ਨਾਂਹ ਕਰ ਸਕੀ।
ਫਿਰ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ
ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਓ, ਵਿਦਵਾਨੋ, ਕਲਾਕਾਰੋ
ਜ਼ਬਾਨ ਮੂੰਹ ’ਚ ਤੇ ਪੂਛ ਚੱਢਿਆਂ ’ਚ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖੋ
ਲੋਕ-ਪੀੜ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਿਉਣਾ
ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ
ਸਿਦਕੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਹਿਸ ਦੀ
ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ
ਆਪਣੀਆਂ ਤੇ ਬੇਗਾਨੀਆਂ, ਸ਼ਹਾਦਤੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ
ਖੱਫਣ ਫਰੋਲ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ
ਆਪਣਿਆਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਤੇ ਹੋਏ ਕਹਿਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ
ਅੰਕਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੋ
ਕੀ ਨਵੰਬਰ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਲੂਹਵੇਂ ਕਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ
ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਦਮ ਹੈ?
ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਨਗਰ ਨਗਰ ਦੇ
ਵਿਉਂਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਬੇਚਾਰਗੀ
ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਤੇ ਪਲੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦੀ ਹੈ
ਕੀ ਲਾਟ ’ਚ ਕੁੱਦਣ, ਝੱਖੜ ’ਚ ਠਿੱਲ੍ਹਣ
ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਖੁੱਡ ’ਚ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਕਰੋਗੇ?
ਹਮਰਾਹੀ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਭਰਿਆ ਭਰਿਆ ਦਿਲ ਬਾਹਰ ਉੱਛਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਣਖੇ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਘਾੜਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਮਝਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬੰਨਿ੍ਹਆ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ। ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹਮਰਾਹੀ ਕੁਝ ਹੌਲਾ ਹੌਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਲੁਧਿਆਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵਧੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਾਲ ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦਮ ਸੁਧਾਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਗੰਦ ਬੁੱਢਾ ਨਾਲਾ ਪੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਿੱਕੜ ਜ਼ਰੂਰ ਬੜਾ ਸੀ। ਆਟੋ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਲ ਭਰੇ ਭਰੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਨ ਦੀ ਏਨੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਏਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਉਡੀਕ ਕੇ ਵੇਖਣ ਵਿਚ’ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਮਰੀਕਾ-ਕੈਨੇਡਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜੇ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮੱਦਦ ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਵੀ ਖੇਤੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਨੇ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟਣੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਯੋਗ ਭਾਅ ਤੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਲਈ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਫੈਸਲੇ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰੇ ‘‘ਪੰਜਾਬ ਖਾਂਦਾ ਪੀਂਦਾ ਮੁਲਕ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਸੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਏਗਾ।’’
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇੰਡਸਟਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਛੜਿਆ ਹੋਣਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁੱਭਿਆ ਹੈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਉਹ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਮਾਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਂਧਰਾ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸੈਂਟਰ ਵਲੋਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰੀ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਂਚੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਵਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਇਕ ਹੀ ਕਾਰਖਾਨਾ ਖਾਸ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਕੋਚ ਫੈਕਟਰੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਰ ਇਹ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਵੀ ਪਛੇਤਾ ਹੀ ਆਇਆ। ਹਾਂ! ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਨਵੇਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿਖਾਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਖਾਨੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਲਾਏ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕਈ ਕਾਰਖਾਨੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਤੱਕ ਆ ਗਏ ਹਨ।
ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਜੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਤੋਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਜੂਦ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਉੱਤਮ ਬਹਾਦਰੀ-ਲਗਨ-ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਨਮੂਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ, ਟਾਟਾ, ਬਿਰਲਾ ਡਾਲਮੀਆ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਵਸ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਜੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੈਸਾ ਲਾਉਣਗੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਗਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।’’ ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਲੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮੱਦਦ ਪਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ।
ਬੱਸ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਗਰਾਉਂ ਸੜਕ ’ਤੇ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਅਟਕ ਗਿਆ ਸੀ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਤੋਂ ਚੌਂਕੀਮਾਨ ਤੱਕ ਦਾ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਰਿਆਵਲ ਭਰਿਆ ਲਹਿਲਹਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਗਰਾਉਂ ਤੋਂ ਰਾਇਕੋਟ ਦੇ ਰਸਤੇ ਖਾੜੇ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਮਾਲਪੁਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਕੂਟਰਾਂ-ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਪੈਂਟਾਂ ਪਜਾਮੇ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸਨ ਤੇ ਬੱਸਾਂ-ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਨੁਕਸਾਨ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੱਸੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਬਰਨਾਲੇ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸ ਕਿਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਪਟਵਾਰੀ ਲੈਣਗੇ। ਜਿੰਨਾਂ ਗੁੜ ਓਨਾਂ ਮਿੱਠਾ। ਜਿਤਨਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹੰ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਉਣਗੇ ਉਤਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਿਖ ਦੇਣਗੇ।
ਬੱਸ ਬੱਸੀਆਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕਦਮ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਘਿਰ ਆਏ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੜਾਕੇ ਮਾਰਦੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਬੱਸ ਵਿਚ ਸਵਾਰੀਆਂ ਡਰ ਗਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਦੋ ਬਜ਼ੁਰਗ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਜਪਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆਈ ਜਦ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਬੱਸ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੜਕ ਰਹੀ ਸੀ ਇਉਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਬੱਸ ਨੂੰ ਝੁਲਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਡਰਾਈਵਰ ਤੱਕ ਡਰ ਗਏ ਤਾਂ ਆਖਰ ਸਭ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਬਈ ‘ਬੱਸ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਜੀ ਹੈ।’ ਸਲਾਹ ਬਣੀ ‘ਬਈ ਸਾਰੇ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਬੱਸੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਡਿੱਗੇ।’ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਬੱਸੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਖਲੋਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਆ ਬੈਠਦੇ। ਅੰਦਰੋਂ ਡਰੀਆਂ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਦਲੇਰ ਹੀਰੋਇਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਗਾਂਧੀ ਖੱਦਰ ਵਿਚ ਮੋਟਾ ਕਾਂਗਰਸੀ, ਧੋਤੀ ਦੇ ਲਾਂਗੜ ਵਾਲਾ ਮੋਟੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ਬਾਣੀਆਂ, ਮਾਲਾ ਹੱਥ ਫੜੀ ਸਫੈਦ ਦਾੜੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਇੰਮਪੋਰਟਡ ਸੂਟ ਪਾਈ ਮੋਟੀਆਂ ਸਰਦਾਰਨੀਆਂ ਗੱਲਕੀ ਸਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਆਏ ਤੇ ਰੱਬ ਰੱਬ ਕਰਦੇ ਮੁੜ ਆ ਬੈਠੇ। ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਆਖਰ ਇਕ ਟੁੱਟੇ ਛਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੈਲਾ ਖੱਦਰ, ਗੋਲ-ਗਲੁੰਡੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਗਰੀਬੜਾ ਜਿਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸੇ ਤੇ ਹੋ ਗਈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਇਹੋ ਪਾਪੀ ਵੱਡ-ਗੁਨਾਹਗਾਰ’ ਸੀ, ਸਰਦਾਰਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵੱਡਾ ਚੋਰ’ ਸੀ, ਕਾਂਗਰਸੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਕੋਈ ਡਾਕੂ ਬਦਮਾਸ਼’ ਸੀ ਤੇ ਬਾਣੀਏ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮੂਲ-ਵਿਆਜ ਦੋਨੋਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ’ ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ‘‘ਕੀ ਕਰਨੈ ਭਾਈ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ। ਬਿਜਲੀ ਭਲਾ ਐਂ ਪਰਖ ਕੱਢਦੀ ਐ?’’ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕ ਹੋ ਗਿਐ, ‘‘ਇਹੋ ਈ ਐ ਜਿਸ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦ ਐ।’’ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਕੁੜੀਆਂ ਚਿਣਕੀਆਂ, ‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਈ ਰੱਬ ਦੀ ਮਾਰ ਲਗਦੈ।’’
ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੰਡਕਟਰ ਨੂੰ ਤਾਹਨਾ ਮਾਰਿਆ, ‘‘ਕਿਉਂ ਭਾਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਮਰਵਾਉਨੈਂ ਨਾਲ। ਕੱਢ ਇਸ ਗੰਦ ਬਲਾ ਨੂੰ ਏਥੋਂ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟੇ।’’ ਕੰਡਕਟਰ ਉਸ ਮੁਰਦੜੇ ਵਲ ਵਧਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗਿਆ, ‘‘ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨੀ ਭਾਈ ਥੋਡੇ ਲਈ। ਉਹੀ ਥੋੜੈ ਠੀਕ ਹੁੰਦੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਓਂ ਰੱਬ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣੋਂ।’’ ਪਰ ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇਕ ਨਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ‘‘ਲਓ ਬਈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਦੇਖਲੋ ਰੱਬ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ।’’ ਉਸ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ।
ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਬੱਸ ਝੁਲਸੀ ਗਈ ਵਿਚਾਰਾ ਗੁਰਬੜਾ ਦੇਖਦਾ ਈ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਵਧੇ ਪਾਪ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ ਕੋਈ ਧਰਮਨਹੀਂ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਢਾਈ ਇੱਟਾਂ ਦ ਮਹਿਲ ਉਸਾਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਨੇ।
ਇਹੋ ਸੋਚ ਈ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਬਾਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕਣੀ ਘਟ ਗਈ। ਡਰਾਇਵਰ ਬੱਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਘਰ ਪਹੁੰਚਕੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਪਰ ਅੱਗੇ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਆਇਆਂ ਨੇ ਏਥੇ ਵੀ ਭੀੜ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗਈ ਰਾਤ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੱਲ ਛਿੜਦੀ ਹੈ।
ਰਾਤ ਦਸ ਵਜੇ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠਾ ਜੋ ਇਹੋ ਉਡੀਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਹਲਾ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਤੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਭੁੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਜੀਵਨ ਨੇ ਕੰਮੀ-ਕਾਰੀਂ ਜੁਟੇ ਆਦਮੀਆਂ ਕੋਲ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਵਧਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵਧਦੀ ਮਿਹਨਤ ਖਾਤਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹਰ ਆਦਮੀ ਦਸ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੋਹੜਾਂ ਥੱਲੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਤਾਸ਼ ਖੇਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਢਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਲੱਦ ਗਏ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਆਖੀ ਗੱਲ, ਆਖਰੀ ਫੈਸਲਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੰਮ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਕੱਟਣੇ ਬੜੇ ਔਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਦ ਦਾ ਪੁਲੰਦਾ ਬਣਦੀ ਜਾਂਦੀ ਐ।
ਜਦ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਰੋਸੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਨਾਇਆ। ਗੱਲਾਂ ਘਰ ਬਾਰੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ‘‘ਕਿਤਨੇ ਕੁ ਦਿਨ ਰਹੇਂਗਾ?’’ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ‘‘ਕੱਲ੍ਹ ਜਾਣੈ’’ ਬੜਾ ਅਟਪਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। ‘‘ਕੀ ਗੱਲ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਉੱਕਾ ਈ ਭੁੱਲ ਜਾਣੈ? ਕਿਨੇ ਈ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਬਸ ਇਕ ਈ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਐ ਤੇਰੇ ਲਈ ਏਥੇ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿਨੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੁਛ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ?’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜਵਾਬ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ‘‘ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਨੇ ਕਿ ਖੱਬੇ ਸੱਜੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।’’ ‘‘ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਹੋ ਗਏ? ਯਾਦ ਐ ਜਦ ਤੂੰ ਘਰ ਆਉਣ ਲਈ ਰੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿੰਨਤਾਂ ਹਾੜੇ ਕੱਢਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਹਿੱਕ ਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਈ ਪਤਾ ਨਈਂ ਏਵੇਂ ਹਿੱਕ ਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕੱਢਣਾ ਪੈਣੈ। ਅੱਗੇ ਤੇਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਤੇ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕੰਮ, ਟੱਬਰ-ਪਰਿਵਾਰ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਖਿਆਲ ’ਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਗਏ।’’
ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚੋਂ ਬੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਫੌਜ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਾਲ ਕੱਟਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ। ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਥਾਂ ਸੀ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਗਿਣਵੇਂ-ਚੁਣਵੇਂ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਘਰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਸਾਂ। ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਿਚ ਪੰਜ-ਛੇ ਦਿਨ ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦੋ ਦਿਨ ਬਸ ਇਤਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਮੈਂ ਹਰ ਸਾਲ ਕੱਢ ਸਕਿਆ ਸਾਂ ਪਰ ਆਉਂਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਗੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕ ੁਝ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਸਕਿਆ। ਆਪਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਮੋਹਰਾਪਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੱਤੀ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਏ। ਬੱਸ ਇਹੋ ਖਿੰਘਰ ਮੇਰੀ ਹਿੱਕ ਵਿਚ ਖੁੱਭਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਦੇਰ ਰਾਤ ਅਗਲੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਊਂਘ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਰੁਖਸਤ ਲਈ। ਗੱਲਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।​

 

[Dalvinder Singh Grewal]

ਯਾਦਾਂ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦਿਨ
6-9-1995

ਕਰਨਲ ਡਾ: ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੇਵਾਲ​

ਚੌਥਾ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਆਪਣੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਉਣ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਾਪਿਸ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਨਾਸਿਕ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸਮਾਨ ਸੈਟ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਬਨਾਉਣੀ ਸੀ, ਬੈਂਕ ਆਦਿ ਕੇ ਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਉਣੇ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਮੀ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਸ਼ਾਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਹੀ ਸਰਾਇ ਰੋਹਿਲਾ ਤੋਂ ਜੈਪੁਰ ਲਈ ਗੱਡੀ ਫੜਨੀ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨ ਜੈਪੁਰ ਬੰਦੇ ਰਖਣੇ ਸਨ ਤੇ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਬੰਬਈ ਲਈ ਰਵਾਨਗੀ ਸੀ। ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਹੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੱਸ ਸਵਾ ਸੱਤ ਵਜੇ ਮਿਲ ਗਈ। ਭਲੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖਰੀਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਉਂਜ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਪੁਰਜੇ ਖੜਕਦੇ ਹਨ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਉਪਰੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਲੁੱਕ ਬਿਨਾਂ ਬਜਰੀ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਕਤ ਲੰਘਾਈ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਵੈਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜਦ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਸ ਉਪਰ ਮੁੜ ਕੇ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਜੇ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਬੱਧੀ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਬੱਸ ਮੂੰਮ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਘੁਰਕੀ ਮਾਰੀ। ‘ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਜੁਆਨ ਉੱਠੋ, ਬੈਠਣ ਦਿਉ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ। ਬਸ ਸਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਆ ਨਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ।’’ ਕਈ ਬੱਚੇ ਅਣਮੰਨੇ ਜਿਹੇ ਉਠ ਖਲੋਤੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਵੇਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਧਰੇ ਉੱਡ ਪੁੱਡ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਆਪੋ ਧਾਪੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਨੰਬਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਇਦਹੋਰ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਕੂਲ ਪਾਸੋਂ ਦੀ ਬੱਸ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇਖ ਕੇ ਤਬੀਅਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਜਦ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਨੁਮਾ ਚਾਰ ਕਮਰੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡੇਢ ਕੁ ਸੌ ਵਿਦਿਾਰਥੀ ਤੱਪੜਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਬਸਤੇ ਖਿਲਾਰ ਚਪੜ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਹਨੇਰੀ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਰੇਤਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਗਿਆਰਾਂ ਲੜਕੇ ਪਾਸ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਫਸਟ ਡਿਵੀਜਨ ਛੇ ਸੈਕਿੰਡ ਡਿਵੀਜਨ ਬਾਕੀ ਸਭ ਫੇਲ੍ਹ ਥਰਡ ਡਿਵੀਜਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਫਸਟ ਡਿਵੀਜਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਤੇ ਹਨ। ਦੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ, ਇਕ ਜਲੰਧਰ ਟਾਊਨ ਪਲੈਨਰ, ਇਕ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਇਕ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਫਰਮ ਦਾ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਸੈਕਿੰਡ ਡਿਵੀਜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਚੰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਹਨ ਵਿਚਾਲਵੇਂ ਮੇਲ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਚੰਗਾ ਪੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹ ਔਖਾ ਸੌਖਾ ਨੌਕਰੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਚਰਿੱਤਰ-ਉਸਾਰੀ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਨਕਲਾਂ ਮਾਰਕੇ ਪਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਮਾਸਟਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਕਰਵਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦੀ ਅਸਲੀ ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਲੜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਟ-ਕਟ ਮਾਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਦਤ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦਸਵੀਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਘਰਦਿਆਂ ਕੋਲ ਖਰਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਤੱਕ ਕਾਲਿਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਬੈਠ ਗਈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸੇ ਸਦਕਾ ਚੌਦਾਂ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀਆਂ ਸਣੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ., ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ., ਐਮ.ਬੀ.ਏ., ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਆਦਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਜਦ ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਨਾ ਲਈ ਹੋਵੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਕਰਨਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲੈ ਇਕ ਵੱਡੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਆ ਲੱਗਾ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਵਾਧੂ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ, ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦ ੇਅਸਲੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰ ਜੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸਕੂਲ ਲੰਘ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੱਚੇ ਉੱਤਰ ਗਏ ਸਨ, ਬੱਸ ਖਾਲੀ ਖਾਲੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਚੱਕ-ਭਾਈਕਾ, ਨੱਥੋਵਾਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜੋ ਕਦੇ ਸੇਮ ਮਾਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੇਮ ਦੇ ਨਾਲੇ ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਲਹਿਲਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੁਗਿਰਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਾਹਵਾ ਸੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਬਸ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਸੀ। ਕੱਚਿਉਂ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਮੋਟੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਰਮ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਵੱਟਾਂ ਪਾਉਂਦਿਆਂ, ਕਮਾਦ ਗੁੱਡਦਿਆਂ ਤੇ ਅੱਟਣ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਹਲਪਣ ਦੀ ਦਿੱਖ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਭਾਰਾ ਮੋਟਾ ਕੰਮ ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਯੂ.ਪੀ. ਤੋਂ ਆਏ ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅਦਾਰਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣੋਂ ਅਸਮਰਥ ਵਿਆਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਦੱਬਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਕਾਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦਾਖਲਿਆਂ ਲਈ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਰਾਇਕੋਟ, ਸੁਧਾਰ, ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਲੰਘੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਇਕ ਕਸਬੇ ਦੀ ਵਸੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ ਰਾਇਕੋਟ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੱਕ ਦੀ ਇਹ ਸੜਕ ਇਕ ਲੰਬਾ ਸ਼ਹਿਰਬਣ ਨਿਬੜੇਗੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੇਰਲ ਦੇ ਤ੍ਰੀਵੇਂਦਰਮ ਤੋਂ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਵਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਉ ਤਾਂ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਘਰ ਨਜ਼ਕ ਆਉਣਗੇ। ਸਾਡੀ ਟਾਊਨ ਪਲਾਨਿੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸਗੋਂ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਢੁਕਵਾਂ ਜ਼ਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਸਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰੀ ਰਹੇ ਤੇ ਹਰ ਕਸਬਾ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੁੱਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ-ਦਾਖਾ, ਬੱਦੋਵਾਲ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੱਡ ਮੱਡ ਹੋ ਚੱਲੇ ਹਨ। ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਡਿਪੂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਚ ਨਹੀਂ ਖਾ ਰਿਹਾ। ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਧੀ ਆਵਾਜਾਈ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਅੜਿਚਣ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਜਿਤਨੇ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਸੁਣੇ ਹਨ ਉਤਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਨੋਹੜ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਵਧਦੇ ਐਕਸੀਡੈਂਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਈ ਯੱਗ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਹਦਾਇਤਾਂ ਵੀ ਲਾਈਆਂ ਪਰ ਵਧਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਤਾਂ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਧਦੇ ਹੀ ਹਨ ਘਟਣੇ ਨਹੀਂ।
ਲੁਧਿਆਣਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਨਹਿਰ ਬੰਦ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੰਗਦਾਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਫਾਫਿਆਂ ਦਾ ਏਨਾ ਲੰਬਾ ਤਾਂਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਵਿਛ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਫਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਗੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸੂਰਤ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਚੰਗਾ ਹੈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਸਾਫ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰਨ ਕਿ ਉਹ ਕੂੜੇਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾ ਸੁੱਟਣ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫਾਈ ਹਫ਼ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਿਲਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਸਾਫ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜੇ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਸੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਮਿਉਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਕੋਲ ਇਤਨੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਹੁੰਦੇ ਵੀ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੌਸ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਤੇ ਪੰਜ ਸਤਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਨਸਾਨੀ ਫਿਤਰਤ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਐ ਕਿ ਜਦ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਐ ਤਾਂ ਸਭ ਵਾਅਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਐ ਤਾਂ ਸਭ ਵਾਅਦੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਫੈਲਿਆ ਧੂੰਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਟੀਂ-ਟੀਂ-ਪੀਂ-ਪੀਂ ਤੇ ਹਰਪਾਸੇ ਲੱਗੀਆਂ ਨਿਊਨ-ਲਾਈਟਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਧਲਾ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਏਥੇ ਵਸਣਾ ਇਕ ਦੁੱਭਰ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਖਰਾਬ, ਹਵਾ ਖਰਾਬ, ਖਾਣਾ ਖਰਾਬ ਉਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਧੇ ਹਨਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਧੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ।
ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸਟਾਲਾਂ ਤੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੰਦੀ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪਰਚੇ ਰਿਸਾਲੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਤੇ ਰਿਸਾਲੇ ਲੱਭਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਖਾਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਢਵਾਂ ਅਖਬਾਰ ‘ਅਜੀਤ’ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਭੈਜਲ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀ ਲੁਕਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਪਰਚੇ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹੱਥ-ਕੰਡੇ ਵਰਤਣੇ ਸਰਕਾਰੀ-ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਵੇਕਲਾ (ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ) ਨਿਗਾਹਬਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਧਿੰਙੋਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਫੈਲਾ ਸਕੇ। ਜੋ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ ਜਿਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋਗੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ‘ਦੁਗਣੀ ਚੌਗਣੀ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਚੌਕਸ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜ ਉਮਰਾਂਬੱਧੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਅੱਛਾ ਹੈ ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਿਉ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਕਾਟ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹੀ ਦਲੀਲਾਂ ਤੇ ਸਹੀ ਪਰਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦ ਮੈਂ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਅਜੰਤਾ-ਅਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੇਖਣ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ ਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਲੜੀਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਾਕਾਰਤੇ ਧਾਰਮਿਕਲੋਕ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਪਰਦਰਸ਼ਨੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਕਿਰਤ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੀ ਕਲਾ ਕਿਰਤ ਤੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ। ਉਸਨੂੰ ਤੋੜਕੇ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੌਰੀ ਗਜ਼ਨਵੀ ਆਦਿ ਨੇ ਮੰਦਰ ਤੋੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਨੇ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਤੋੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੂਆਂ ਨੇ ਅਜੀਤ ਵਰਗੇ ਪਰਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬੈਨ ਵਰਗਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ। ਵੈਸੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਜੇ ਕਬਾੜਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਥਿਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਹਾਂ ਅਜੇਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੜੇ ਹਨਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਕਹਿਣੋਂ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਹੈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ ਮਿਲਕੇ ਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਥਾਂ ਦੇਣਗੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਥਾਂ ਸਿਰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦੋ ਬੰਦੇ ਸੱਤਰ ਰੁਪੈ ਦਿਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਏਨੀ ਦਿਹਾੜੀ ਵੇਖਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਦੋ ਸੌ ਰੁਪੈ ਮਹੀਨੇਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪੈ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਖਾਸਾ ਨੌਕਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਣ ਵਿਚ ਉੜੀਸਾ ਵਿਚ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਆਦਿ ਵਿਚ ਤਾਂ ਭਾਅ ਹੋਰ ਵੀ ਅੱਧੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਿਤਨੀ ਮਾਇਆ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਇਆ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਹਰੋਂ ਕਮਾ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਸਾਂ ਵਰਿ੍ਹਆਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲਾ ਪੈਸਾ ਆਉਣੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਪੈਸਾ ਭੇਜ ਕੇ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸ ਫੀਸਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਨੌਕਰੀ ਬੰਬਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਘਰ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਦੇਣਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਲੀ ਘਰ ਜੀਆਂ ਜਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਟੁੱਟ ਫੁੱਟ ਵਾਧੇ ਦੀ। ਮੀਂਹ ਝੱਖੜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿਰਾਏ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇ ਹੋਣਗੇ ਪਰ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਮੈਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੋਨੋਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕਿਰਾਏਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਇਕ ਕਮਰਾ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਰ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕੇ ਛੁਡਵਾਉਣਾ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਦਿਾਦ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਖੂਨ ਪਸੀਨਾ ਇਕ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਤਨੀ ਮੱਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਘਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰ ਦੇਵੇ ਪਰ ਇਤਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਮਾਲਿਕ ਘਰ ਹੀ ਦੱਬ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇ। ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲੇ ਕਿਰਾਇਆ ਵੀ ਉਤਨਾ ਤਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਦੋਨੋਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ। ਕਿਰਾਇਆ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਲਕ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਮਕਾਨ ਦੇਣਾ ਮਕਾਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਖੈਰ! ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਘਰ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ਾਨੇ ਪੰਜਾਬ ਫੜਣ ਲਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੀ। ਕੁਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ‘ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ।’ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ। ਇੰਨਕੁਆਰੀ ਆਫਿਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲੰਬੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਵੇਖੀ ਪਰ ਅੰਦਰ ਪੁੱਛਣ-ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਬਹੁੜਿਆ। ਭੀੜ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸਨੇ ਗੱਡੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਾਫ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਹੋ ਗਏ ਗਡੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਸਾਢੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਰਾਤੀਂ ਸਰਾਇ ਰੋਹਿਲਾ ਤੋਂ ਜੈਪੁਰ ਲੀ ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਰਵਾ ਬੈਠਾ ਸਾਂ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੁਪਰਇਨਟੈਂਡੈਂਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਫ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਦੇ ਇੰਨਕੁਆਰੀ ਆਫਿਸ, ਕਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਤੇ ਕਦੇ ਇੰਨਕੁਆਰੀ ਆਫਿਸ ਕਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਤੇ ਕਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੁਪਰਇਨਟੈਂਡੈਂਟ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਕੋਈ ਨਾ ਦਿੰਦਾ, ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਟਿਕਟ ਵਾਪਸ ਕਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਟੈਕਸੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਹੋਰ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਲੇਟ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਟੈਕਸੀ ਦੇ ਵਸ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ। ਤੇ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਕੀ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਤੱਕ ਇਸੇ ਉਧੇੜਬੁਣ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।
ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬੁੱਕ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਿਖੀ ਪਰ ਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਿਖਣ ਲੀ ਕਾਹਲੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਵਾਲਾ ਕਿਤਾਬ ਲੈ ਗਿਾ ਸੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਸਤ ਵਿਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਗੱਡੀਆਂ ਆ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜਮਘਟਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਬੰਬੀ ਥਾਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਇਕਵਾਰ ਸਹੀ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਥਾਨਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਭੀੜ ਨੇ ਅੱਗ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਏਥੇ ਵੀ ਇਹੋ ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੰਤਾ ਵਿਚ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਕੁਝ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੇਲਵੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡੀ।
ਖ਼ੈਰ ਇਕ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਲੇਟ ਗੱਡੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਟਿਕਟ ਉਪਰ ਉਸ ਗੱਡੀ ਦੀ ਸੀਟ ਲੀ ਲਿਖਵਾਉ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ ਪਰ ਸਟਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਏਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਏ.ਸੀ. ਚੇਅਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਟਿਕਟ ਹੈ, ਸੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਟਿਕਟ ਵਾਪਿਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।’’ ਟਿਕਟ ਵਾਪਸ ਕਰਕੇ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਜਾਂ ਏ.ਸੀ. ਦੇ ਟਿਕਟ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, ‘‘ਅਸੀਂ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਜਾਂ ਏ.ਸੀ. ਦਾ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਜਾਉ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦਾ ਟਿਕਟ ਲੈ ਲਵੋ। ਟੀ.ਟੀ. ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ ਜੇ ਏ.ਸੀ. ਜਾਂ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ ਮੰਨ ਗਿਆ ਤੰ ਬਦਲਵਾ ਲੈਣਾ।’ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਵੀ ਭੰਗ ਦੇ ਭਾੜੇ ਗਈ ਹੁਣ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਜਨਰਲ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸੀਟ ਤਾਂ ਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਇਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਅਖੀਰ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਲੱਗਕੇ ਜਦ ਟਿਕਟ ਲਈ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬੜੀ ਭੱਜ ਨੱਠ ਨਾਲ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਸਕਿਆ। ਜਨਰਲ ਡੱਬਾ ਦੂਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸਾਂ ਇਹ ਸਲੀਪਰ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਗੱਡੀ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਟੀ.ਸੀ. ਆ ਗਿਆ ਟਿਕਟ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਬਿਨ ਪੁੱਛੇ, ਬਿਨ ਬੋਲੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਕੱਢ ਲਈ। ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝਾਈ ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਅੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇਖੋ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਕਨੂੰਨ ਵਜਾਉਣਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੈਨਲਟੀ ਤੇ ਸਲੀਪਰ ਦਾ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ ਲਿਖਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਵਿਭਾਗ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਗਲਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਪਛਤਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੇਲੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀ ਵੀ ਚੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਚੁਸਤ ਗੱਭਰੂ। ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ‘‘ਜੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਨਹੀਂ ਆਹ ਲੈ ਲਉ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਜੋਗੇ।’’ ਉਸ ਕੋਲੋਂ 20 ਰੁਪੈ ਲੈ ਜੇਭ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਟੀ.ਸੀ. ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਨਾਹਕ ਲੁੱਟਿਆ ਪੁੱਟਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸੀਟਾਂ ਸਭ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਸੋ ਅੰਬਾਲੇ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹਕੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਸੀਟ ਛੱਡ ਕੇ, ਫਸਟ ਤੋਂ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਧੱਕੇ ਖਾ ਕੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਤੇ ਸਲੀਪਰ ਦਾ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ ਭਰਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਧੱਕਾਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਸਕਦਾ।
ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬੈਠ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਹੀ ਟਿਕਟ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ। ਟੀ.ਸੀ. ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੈਕ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦੂਸਰਿਆਂ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੜੱਪ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਵਿਚਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਭੋਗਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰਖਾ ਦੀ ਕਿਣ-ਮਿਣ ਕਣੀ ਫਿਰ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਵਰਖਾ ਦੇ ਭਾਵੀ ਖਤਰਿਆਂ ਨੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਡਰਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਰਾਜਿਸਥਾਨ ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਬਾਲੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਰਾਤ ਦੇ ਸਾਢੇ ਨੌਂ ਵੱਜ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਗੱਡੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਅਜੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਹੋਰ ਲੈਣੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਗੱਡੀ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਰਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਨੇ ਨਿੱਕਲ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਵਾਰੀ ਨੇ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ, ‘‘ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਅਗਲੀ ਗੱਡੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹੜਾ ਟਾਈਮ ਸਿਰ ਜਾਣੈ। ਲੇਟ ਹੋਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਮੇਰਾ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੈ।’’ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
ਗੱਡੀ ਠੀਕ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੰਨਕੁਆਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, ‘‘ਉਹ ਗੱਡੀ ਤਾਂ ਟਾਇਮ ਸਿਰ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਟੈਲੀਫੋਨ ਤੇ ਰਿੰਗ ਕਰਕੇ ਸਰਇ ਰੋਹਿਲਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕਰ ਲਉ।’’ ਇਨਕੁਆਰੀ ਆਫਿਸ ਤੋਂ ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੀ ਬਿਨੈ ਬੇਕਾਰ ਗਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਜਦ ਵੀ ਨੰਬਰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਘਸੀ ਪਿਟੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨੰਬਰ ਜਾਂਚ ਲਉ।’’ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਆਖਰ ਵਕਤ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਮੈਂ ਖੁਦ ਸਰਾਇ ਰੋਹਿਲਾ ਜਾਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। ਆਟੋ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਚਾਰੀ ਵਿਖਾਈ ਫਿਰ ਪੈਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਗੇ। ਇਸ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਆਟੋ ਉਥੇ ਪ੍ਰੀਪੇਡ ਕਰਕੇ ਲੈ ਜਾਉ’’ ਅਠਾਈ ਰੁਪੈ ਦੇ ਕੇ ਜਦ ਆਟੋ ਉਤੇ ਸਰਾਇ ਰੋਹਿਲਾ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਦਰਿਆ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਕੈਂਸਿਲ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਟੈਕਸੀ ਲੈ ਜੈਪੁਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਲਾ ਤਕਾ ਕੇ ਦੁਗਣਾ ਭਾਅ ਲਿਆ।​