ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਯਾਤਰਾ-9
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦਰਿਆ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਏਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਾਮਬਖਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਿੱਤ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਚਨ ਪੁਗਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਵਾਅਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਰਾਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਗਵਾ ਲਿਆ।
ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਠ ਅਸੂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਤੀਜ ਦੇ ਦਿਨ ਜਦ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਗਏ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ (ਕਤਕ ਸੁਦੀ 13, ਸੰਮਤ 1727) 1661 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੇਵ ਰਾਜਪੂਤ ਦੇ ਘਰ ਰਜੌਰੀ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਿਆਸਤ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਤੀਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਕ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਨੀ ਹੋਈ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਣਾ ਛੱਡਕੇ ਵੈਸ਼ਨੋ ਸਾਧੂ ਧਰਮ ਦਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਧੂ ਧਰਮ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਚਵਟੀ ਨਾਸਿਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਰਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸੰਨ 1748 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪੋਥੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੀਰ ਵਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉੱਡਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਨਾਸਿਕ ਤੋਂ ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਕੋਲ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਨਾਸਿਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਇਕ ਬਗੀਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਖਾੜਾ ਜਮਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਨੂੰ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਬਿਆਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦ ਮਾਧੋਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਪਲੰਘ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਬੋਲੇ, ‘ਦਇਆ ਸਿੰਘ! ਇਹ ਉਹੀ ਪਲੰਘ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਖੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਲੰਘ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਲੱਗੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ।ਲਾਂਗਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ‘‘ਜੀ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਹੁਕਮ ਹੈ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਿੱਖਾ ਅਸੀਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਹੀ ਬਣਾ ਲੈ।’’ ਲਾਂਗਰੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿਰਨ, ਇਕ ਬੱਕਰੀ ਤੇ ਦੋ ਉਸਦੇ ਲੇਲੇ ਹਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਕਮ ਹੋਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੋਂਹ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸੋਧਿਆ। ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬੀਤੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਬੈਰਾਗੀ ਬੜਾ ਅੱਗ-ਬਬੂਲਾ ਹੋਇਆ। ਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਲੰਘ ਉਲਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹਦਾਇਤ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਬੀਰਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਪਰ ਪਲੰਘ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਚਲ-ਅਹਿਲ ਤੇ ਅਟਲ ਰਿਹਾ। ਬੀਰਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ! ਪਲੰਘ ਉਲਟਾਉਣਾ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਵਲ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਬਲ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਥੋਂ ਤਕੜਾ ਹੈ। ਆਪ ਖੁਦ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵੋ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਮਾਧੋਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹਾਂ ।ਇਹ ਚਰਚਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਸੁਣ ਲਵੋ”। ਬੀਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਸੁਣਕੇ ਬੈਰਾਗੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ “ਮੈਥੋਂ ਬਲੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਨਿਧੱੜਕ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਜਾਊਂਗਾ।’’ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਆਏਗਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸਾ ਰਾਜ ਜੋਗੀ ਆਏਗਾ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋਹ ਲਏਗਾ ਤੇ ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਬਣਾਕੇ ਤੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਉਹੋ ਹੀ ਹੋਵੇ।’’ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਡੇਰੇ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝਿਆ ਜਦ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਦਾ ਕਿਹਾ ਸਹੀ ਜਾਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘‘ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾ ਇਬਤਦਾਏ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾ ਮਜ਼ਹਿਬ ਏ ਸ਼ਾਂ’’ ਵਿਚ ਇਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਮਾਧੋ ਦਾਸ - ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਉਹੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਏਂ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- ਮੈਂ ਕੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- (ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ) ਕੀ ਆਪ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੋ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਹਾਂ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- ਇਥੇ ਕਿਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਆਏ ਹੋ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਮੈਂ ਏਥੇ ਇਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ
ਲਾਵਾਂ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- ਸਤਿ ਬਚਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਆਪ ਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰ ਬੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੀਲ-ਹੁਜੱਤ
ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।
ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਸਾਡੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹਰਦੁਆਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਇਕ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਨਾਸਿਕ ਤੀਰਥ ਵਾਲਾ ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਸੀ। ਤੇਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਤੇ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਤੋਂ ਬੜਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਖੁਦ ਮਿਲਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?’’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਵਿਰਤ ਕੀਤੀ, ‘‘ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੈਸ਼ਨੋਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਜਾਨਵਰ ਕਿਉਂ ਮਾਰੇ?’’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਚਾਰ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਡੇਰੇ ਭਿੱਟਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਡੇਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਵੀ ਫਿਕਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰੋਜ਼ ਕੋਹੇ ਜਾ ਰਹ ੇਹਨ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਡੇਰੇ ਆਇਆ ਤੇ ਚਾਰ ਜਾਨਵਰ ਤੈਨੂੰ ਸਬਕ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਹੇ ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਤ੍ਰਿਭਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਦਿਲੋਂ ਜਾਨ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੁਕਮ ਹੈ ਦੱਸੋ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸੰਤ ਜੀ, ਬੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਕਰਨੀ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਆਪਣੇ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਨ ਤਾਣ ਤਜਕੇ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਹੀ ਬੰਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਾਧੋਦਾਸ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਹੈ, ਇਸ ਦਰ ਤੇ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ, ਧਰਮ, ਕਰਮ ਤੇ ਭਰਮ ਸਭ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਫਿਰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਝਾਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਦਰ ਦਾ ਬੰਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।’’ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਮ ਢਲ ਗਈ ਹੈ ਸਰੀ ਰਹਰਾਸਿ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’’ ਪਾਠ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਰਹਰਾਸਿ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਅਰਦਾਸਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਦੇਗ ਵਰਤਾਈ ਗਈ ਤੇ ਫਿਰ ਚਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਹਰੀ ਦਾਸ ਦੱਖਣੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਡੇਰਾ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਗੁਜਰੀ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸ੍ਰੀ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਈ। ਅਰਦਾਸੀਏ ਸਿੱਖ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਫਤਹਿ ਗਜਾਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਗ ਵਰਤੀ ਤੇ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਹਾਵਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਛਾਂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ‘‘ਸੰਤ ਜੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਆਪਣੇ ਹਸਤ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਲ ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਰ ਕੇਸਰੀ ਸਜਾ ਬੈਰਾਗੀ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਢਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸਜਾ, ਨੇਜਾ ਪਕੜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਬੈਰਾਗੀ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੁੱਖੋਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ, ਸਿੰਘਾਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਲਿਖਾਰੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ:-
1. ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਦਿੱਤੀ, ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲੈ ਆਂਦਾ (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ, ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂਆਂ ਪੰ. ੧੧)
2. ਬੰਦਾ ਦਿਲੋਂ ਮਨੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੁਧ-ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ (ਅਲੀਉਦੀਨ ਮੁਫਤੀ, ਇਬਾਰਤਨਾਮਾ, ਪੰਨਾ ੯੩)
3. ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬੈਰਾਗੀ, ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਿਆ। (ਘਨੱਈਆ ਲਾਲ-ਤਾਰੀਖੇ ਪੰਜਾਬ ਪੰ. ੫੬)
4. ਬੰਦਾ ਝਟਪਟ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। (ਮੈਕਗ੍ਰੈਗਰ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਸਿਖਜ਼, ੧੮੪੬)
5. ਉਹ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ (ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ, ਹਿਸਟਰੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰ. ੨੦੪)
6. ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੰਦੇ ਉਤੇ ਇਤਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। (ਪੇਨ: ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਪੰ. ੪੩)
7. ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। (ਮੈਕਲਿਫ,ਜਿਲਦ ੫ ਪੰਨਾ ੩੩੮)
ਇਸਬੈਟਨ, ਬਰਾਊਨ, ਫਾਰਸਟਰ, ਇਰਾਦਤ ਖਾਂ, ਲੋਵਟ ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੋ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਣਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਝੁਠਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਥਾਪਣਾ ਵੀ ਚੁਭਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭੇਟਾ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਨਗੀਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਪਾਸ ਦੀ ਵਗ ਰਹੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਛਤਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਨੀ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਮਣੀ ਅਜਾਂਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਇਹ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਤਨਾ ਕੀਮਤੀ ਨਗੀਨਾ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਲ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਾਓ ਨਦੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਗੀਨੇ ਪਏ ਹਨ ਆਪਣਾ ਉਠਾਕੇ ਲੈ ਜਾਓ।’’ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਦੀ ਵਿਚ ਨਗੀਨਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵੇਖਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗੀ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਬਾਟ-ਗੰਗਾ (ਗੋਦਾਵਰੀ) ਉਤੇ ਪੁਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਲ ਬਿਨਾਂ ਹੜ੍ਹ ਆਈ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਬਾਦਸਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਠ ਦੇ ੨੫ ਅੱਸੂ ਨੂੰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਤਰਫ ਵਧੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਹੀ ਰਖਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਵਾਦੇ ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਨਾ ਜਾਪਿਆ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਾਦੇ ਪੁਗਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਵੀ ਚੜ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਦੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦੋਖੀ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਦੂਜੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਫੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਜਾਪਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ ਤੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੇ ਉਪਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ।
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਂਦੇੜ ਠਹਿਰਨ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਦਿਨੋ- ਦਿਨ ਵੱਧਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾਇਕ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਟਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਟਾਂਡੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਨਾਇਕ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉ ਭਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਦਿੱਤਾ।
ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚੜ੍ਹਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਇਸ ਵਿਰੁਧ ਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਚਾਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਬੜਾ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਰਨੈਲੀ ਬਖੂਬੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।
ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਠ ਕੱਤਕ ਦੀ ਸੁਦੀ ਤੀਜ ਦੇ ਦਿਨ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਕੇ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਵਿਚ ਮਦਰ ਦੇਸ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿਖ ਭਾਈ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ, ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਬਚਨ ਹੋਇਆ, ‘‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ! ਜਿਥੇ ਭੀੜ ਪਵੇ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੋਏਗਾ”। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਇਕ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਤ੍ਰੇ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਇਕ ਮੋਹਰ, ਪੰਜ ਤੀਰ ਤੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।
ਏਧਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਥਾਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਪੁਗਾਉਣੋਂ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਸੂਸ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖਾਨ ਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਜੋ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਤੱਕ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਸ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਜਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਜੱਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ਤਿੰਨ 1765 (5 ਅਕਤੂਬਰ 1708) ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਪਰ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਪਰ ਕੀਤੇ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
ਸੁਨੀ ਠਉਰ ਨਾਂਦੇਰ ਹੈ ਨਾਮ ਤਾ ਕਾ।
ਕੀਆ ਧਾਮ ਤਾਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਜਾ ਕਾ।
ਰਹਾ ਸ਼ਾਹੁ ਤਿਹ ਠਉਰ ਕੀਨੇ ਮੁਕਾਮਾ।
ਰਹੇ ਮਿਸਲ ਦਰ ਮਿਸਲ ਕਰਿ ਲੋਗ ਧਾਮਾ।
ਕਿਤੇ ਦਿਵਸ ਬੀਤੇ ਤਿਹੀ ਠਉਰ ਆਏ।
ਕਥਾ ਅੰਤ ਕੀ ਅੰਤ ਭਾਖੋਂ ਸੁਨਾਏ।
ਸੁਨੀ ਸਾਖ ਐਸੇ ਪਠਾਨ ਏਕ ਆਯੋ।
ਕਛ ਘਾਤ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਸ ਧਾਯੋ।
ਘਰੀ ਦੋਇ ਕੈ ਤੀਨ ਕੋ ਬੈਨ ਮੀਠੇ।
ਨਹੀ ਘਾਤ ਲਾਗੀ ਘਨੇ ਲੋਗ ਡੀਠੇ।
ਬਿਦਾ ਹੋਇ ਕੈ ਧਾਮ ਕੋ ਬੇਗ ਧਾਯੋ।
ਗਏ ਦਿਵਸ ਦੋ ਤੀਨ ਸੋ ਫੇਰ ਆਯੋ।
ਘਰੀ ਤੀਨ ਕੈ ਧਾਮ ਕੋ ਬੇਗ ਧਾਯੋ।
ਨਹੀ ਘਾਤ ਲਾਗੀ ਚਲਾ ਅੰਤ ਐਸੇ।
ਇਸੀ ਭਾਂਤ ਸੋ ਦਯ ਕੇ ਤਾਨ ਆਯੋ।
ਨਹੀ ਘਾਤ ਲਾਗੀ ਨਹੀ ਦਾਵ ਪਾਯੋ।
ਘਨੀ ਬਾਰ ਆਯਾ ਲੀਓ ਭੇਦ ਸਾਹਾ।
ਸਮਾ ਸਿਆਮ ਕਾ ਕਾਮ ਕੋ ਯੋ ਬਿਚਾਰਾ।
ਦਿਨ ਏਕ ਸਿਆਮੰ ਸਮੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਆਯੋ।
ਸੁਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅੰਤ ਤਾ ਕੋ ਬੁਲਾਯੋ।
ਢਿਰੀ ਜਾਇ ਬੈਠਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੀਨਾ।
ਗਹੀ ਮੁਸ਼ਟਿ ਲੈ ਦੁਸ਼ਟਿ ਮੁਖ ਮਹਿ ਦੀਨਾ।
ਨਹੀ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਤਹਾਂ ਪਾਸ ਔਰੇ।
ਰਹੇ ਏਨ ਦੀ ਊਂਘ ਸੋਈ ਗਯੋ ਰੇ।
ਇਤੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਬਿਸਰਾਮ ਲੀਨਾ।
ਗਹੀ ਦੁਸ਼ਟਿ ਮਧਾਰ ਉਰ ਵਾਰ ਕੀਨਾ।੧੨।।੭।
ਕੀਉ ਵਾਰ ਐਸਾ ਕਿ ਦੂਜਾ ਲਗਾਯੋ।
ਲਗੇ ਔਂਕ ਕੇ ਅਪਨਾ ਵਾਰ ਲਾਯੋ।।
ਕੀਉ ਵਾਰ ਏਕੈ ਨਹੀ ਔਰ ਕੀਨਾ।
ਲੀਆ ਮਾਰਿ ਕੋ ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਨੈ ਨਾ ਦੀਨਾ।।
ਨਹੀ ਆਪ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ।
ਚਹੁੰ ਓਰ ਤੇ ਆਇ ਦੇਖੰਤ ਸੋਈ।।
ਭਜੇ ਤਾਹਿ ਸਾਥੀ ਘਨੇ ਸਿੰਘ ਧਾਏ।
ਲੀਏ ਮਾਰਿ ਦੋਨੋਂ ਨਹੀ ਜਾਨਿ ਪਾਏ।।
ਤਹਾਂ ਤਾਹਿ ਕਿਰੀ ਆਨ ਕੈ ਘਾਵ ਸੀਨਾ।
ਉਠੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਰਿ ਕੇ ਤਾਹਿ ਦੀਨਾ।।
ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ
(ਸ. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ) ਪੰਨਾ ੧੨੫-੬)
ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਲਿਖੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਬਰਸ ਬਾਦ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਸੈਨਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ।
ਸਤ੍ਰਾ ਸਹ ਅਠਸਠ ਨਿਭਾ ਉਭਾ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਹ ਹਾਲ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕੀਆ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :
ਟਾਂਡੇ (ਨਾਇਕ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮਨਸਬਦਾਰ) ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਨੇ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦਿਹੁੰ ਰਹਰਾਸਿ ਜੀ ਕੇ ਪਾਠ ਕੇ ਪਸ਼ਚਾਤ ਦੋ ਪਠਾਣ ਆਏ। ਇਹ ਆਗੇ ਬੀ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹੈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਕੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੂਛੀ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਸੇ ਬਾਤਚੀਤ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਰਾਤ੍ਰੀ ਬਿਤੀਤ ਹੋਇ ਗਈ। ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਪਠਾਨੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਖੈਮੇ ਸੇ ਬਾਹਰ ਆਇ ਗਿਆ, ਦੂਜਾ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਪਾਸ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਰੇ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਥਾ। ਪਲੰਘ ਕੇ ਨਿਕਟ ਬੈਠੇ ਪਠਾਨ ਨੇ ਮੌਕਾ ਤਾੜਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੇ ਖੰਜਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਭਾਗ ਜਾਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ। ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਮੌਕਿਆ ਤੇ ਆਇ ਗਿਆ। ਇਸ ਭਾਗੇ ਜਾਤੇ ਪਠਾਨ ਕੋ ਤਲਵਾਰ ਸੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦੀਏ। ਦੂਜਾ ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਭਾਗ ਜਾਣ ਮੇਂ ਸਫਲ ਹੋਇ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋ ਉਠਾਇਆ, ਇਨ੍ਹੇ ਆਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋ ਦੇਖਾ, ਪਲੰਘ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੂਆ ਪੜਾ ਥਾ. ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕੇ ਲੱਗਾ ਘਾਉ ਦੇਖ ਖਾਲਸਾ ਬੈਰਾਗ ਮੇਂ ਆਇ ਗਿਆ, ਕਹਿਨੇ ਲਗਾ, ‘ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।’ ਆਗੇ ਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾ, ‘ਭਾਈ ਸਿਖੋ! ਇਹ ਸਭੋ ਕੁਝ ਉਸ ਮਹਾਂਕਾਲ ਕੀ ਰਜਾਇ ਮੇਂ ਹੋਇ ਰਹਾ ਹੈ ਭਾਣਾ ਅਮਿਟ ਹੈ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਰਾਤ੍ਰੀ ਬਤੀਤ ਹੋਇ ਜਾਨੇ ਉਪਰੰਤ ਦਿਹੰ ਚੜ੍ਹੇ ਜਿਰਾਹ ਕੋ ਬੁਲਾਇਆ, ਘਾਉ ਸਮਾਇਕੇ ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਕੀ ਗਈ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਖਾਲਸੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ, ਕਹਾ ਭਾਈ ਸਿਖੋ! ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਆਇ ਗਿਆ, ਅਸਾਂ ਉਪਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀਅਵਤਾਰ ਜਾਇ ਚੁਕੇ ਹੈਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ, ਖ਼ੂਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਗ ਜਾਨੇ ਸੇ ਸਰੀਰ ਦੁਬਲਾ ਹੋਇ ਗਿਆ ਥਾ।’ (ਪੰਨਾ ੧੮੯)
ਸ਼ਾਹੀ ਅਖ਼ਬਾਰ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁਅੱਲਾ ਵਿਚ ਅਕਤੂਬਰ 28, 1708 ਵੀਰਵਾਰ 24 ਸ਼ਬਾਨ, ਦੂਸਰੀ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹੀ ਹਿਜਰੀ (1120) ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਜ ਹੈ, ‘‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਦ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੇ ਇਕ ਅਫਗਾਨ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਤਮੀ ਖਿਲਅਤ ਭੇਜਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ’’ ਕਰਤਾ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਪਠਾਨ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਦਸਦਾ ਹੈ :
‘‘ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੁਆਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮਧਿ ਦੈਂਤ ਜਲੰਧਰ ਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ
ਜਾਹਰ ਹੈ ਸਭ ਦੇਸ ਵਿਦੇਸ਼ਨ ਗਿਆ ‘ਜਲੰਧਰ ਜੂ ਸੁਖਦਾਨੀ,
ਮੀਰ ਛੁਟਾ ਬਲਤੀ ਉਤ ਗਈ ਰਮਤ ਸੋ ਸੁ ਭਨੀ ਤਿਨ ਖੋਲ ਕਹਾਨੀ
ਪੈਂਦੇ ਸੁ ਖਾਨ ਪਠਾਨ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਤਾਸ ਮੋਹਿ ਨਿਜੈ ਤਨ ਜਾਨੀ।’’ (ਪੰਨਾ 415)
ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਲ ਖਾਂ ਪੋਤਰਾ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਗ-8, ਪੰਨਾ 559) ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਕਾਤਲ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤਾਓੁਲਾ ਖਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 351)
ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ ਤੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਤਰ ਨੂੰ ਮਾਤਮੀ ਖਿਅਲਤ ਬਖਸ਼ੀ। ਦੂਸਰਾ ਸਾਥੀ ਜੋ ਭਜ ਨਿਕਲਿਆ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਸਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਨਾਤਾ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਤੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਦਿਤੇ ਭਾਵ ਗੁਲ ਖਾਨ ਤੇ ਅਤਾਓੁਲਾ ਖਾਂ ਜਦ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਖਾਨ ਹੀ ਹੋਣਗੇ।
ਸਾਰੀ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹੀ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਖ਼ੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਉਸੇ ਰਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਬੰਦਾ ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਵ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ਤਿੰਨ 1765 ਨੂੰ। ਚਤੁਰਜੁਗੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਤਾ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਗਏ। ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲਿਆ ਵਾਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ, ਕਰਮ ਚੰਦ ਚੌਧਰੀ ਫਗਵਾੜਾ, ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਪਹਾੜੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਹੰਡੂਰੀਆ, ਮੁਰੰਡੇ ਵਾਲੇ ਜਾਨੀ ਖਾਂ ਅਰ ਮਾਨੀ ਖਾਂ, ਦੁਖੇੜੀਵਾਲਾ ਗੰਗਾ ਰਾਮ, ਨਾਇਬ ਜਲੰਧਰ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਲਾਹੌਰ ਨਜ਼ਾਮ ਦੀਨ, ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਦੀਵਾਨ ਸਰਹਿੰਦ, ਮੁਕੱਰਮ ਖਾਂ ਨਵਾਬ ਰੋਪੜੀਆ, ਸ਼ਮਸ਼ ਖਾਂ ਵਿਜਵਾੜੇ ਵਾਲਾ, ਜਮਾਲ ਖਾਂ ਹਲਵਾਰੇ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਾਲਮ ਖਾਂ ਤੇ ਫਤਹ ਖਾਂ ਕਸੂਰੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵ ਕਿ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਹੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੁੜ੍ਹਕੂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਧੁੜ੍ਹਕੂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਖਤ ਮੱਲ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਖਾਲਸਾ ਨਾਮ ਪੰਨਾ 17(1921) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਕ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਿਆ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਡਰ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰਚੀਆਂ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਦੌਲਤ ਰਾਇ ਨੇ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 1987 (ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ) ਪੰਨਾ 215 ਉੱਤੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਪਰ ਇਹ ਹਮਲਾ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਗੁਲ ਖਾਨ ਤੇ ਅਤਾਉਲਾ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਤ ‘ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅੰਤਮ ਕੌਤਕ’ (ਪੰਨਾ 4) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਵਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ’ ਪੰਨਾ 2032 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰ ਹੋਏ ਇਸ ਕਾਤਲਾਨਾ ਵਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਜਰਾਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਹਨ :
‘‘ਤਬ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋ ਇਹ ਖਬਰ ਹੂਈ। ਤਬ ਉਸ ਵਖਤ ਫਿਰੰਗੀ ਜਰਾਹ ਗ੍ਰੀਮ ਭੇਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇਖਿਆ ਅਰ ਸੀਆ। ਅਰ ਕਹਾ ਹਮ ਥੋੜਿਓ ਦਿਨਹੁ ਮੇ ਹੱਛਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਦਸ ਮੋਹਰਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਨ ਕਉ ਦੇਤੇ ਰਹੇ।’’
ਕੌਤਕ ਵਿਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ‘‘ਦਸ ਮੋਹਰਾਂ ਰੋਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵੇ ਜਰਾਹ ਦਾਰ ਕੋ, ਕਾਲ ਉਸੀਹ ਕਾ ਨਾਮ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਤੋਪੇ ਖੋਲ ਕੇ ਫੇਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਤਾ, ਮਲਮ ਲਾਇਕੇ।’’
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਲ (ਛੋਲੲ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਨੋਟ ਪੰਨਾ 126) ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਜਰਾਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਗਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਗਰੂਰ ਵੀ ਇਸ ਜਰਾਹ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੋਲ’ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੰਬੂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਤੈਨਾਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਗਰੂਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਵਾਸੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 573)
ਬਾਦ ਦੇ ਕੁਝ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਖਮ ਬਾਹਰੋਂ ਸੁਕ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦ ਇਕ ਕਰੜੀ ਕਮਾਨ ਦਾ ਚਿੱਲਾ (ਤੰਦ) ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ ਫਟ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ। ਵੈਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਗਲ ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਦੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੂਹੀਆਂ ਵਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਠਾਨ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਟਾਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰੇ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 1707 ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਤਲੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਪਰ ਅਗਸਤ 1707 ਈ. ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪਿਆਦੇ ਸਨ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸੌ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਥੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦਰਿਆ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਏਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਾਮਬਖਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਿੱਤ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਚਨ ਪੁਗਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਵਾਅਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਰਾਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਗਵਾ ਲਿਆ।
ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਠ ਅਸੂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਤੀਜ ਦੇ ਦਿਨ ਜਦ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਗਏ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ (ਕਤਕ ਸੁਦੀ 13, ਸੰਮਤ 1727) 1661 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੇਵ ਰਾਜਪੂਤ ਦੇ ਘਰ ਰਜੌਰੀ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਿਆਸਤ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਤੀਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਕ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਨੀ ਹੋਈ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਣਾ ਛੱਡਕੇ ਵੈਸ਼ਨੋ ਸਾਧੂ ਧਰਮ ਦਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਧੂ ਧਰਮ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਤਪ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਚਵਟੀ ਨਾਸਿਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਰਿੱਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸੰਨ 1748 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪੋਥੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੀਰ ਵਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉੱਡਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਨਾਸਿਕ ਤੋਂ ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਕੋਲ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਨਾਸਿਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਇਕ ਬਗੀਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਖਾੜਾ ਜਮਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਨੂੰ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਬਿਆਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਠਾਣ ਲਈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦ ਮਾਧੋਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਆਪਣੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਟੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਪਲੰਘ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਬੋਲੇ, ‘ਦਇਆ ਸਿੰਘ! ਇਹ ਉਹੀ ਪਲੰਘ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਖੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਲੰਘ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਲੱਗੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ।ਲਾਂਗਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ‘‘ਜੀ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਦਿਨ ਢਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਹੁਕਮ ਹੈ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਿੱਖਾ ਅਸੀਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਹੀ ਬਣਾ ਲੈ।’’ ਲਾਂਗਰੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿਰਨ, ਇਕ ਬੱਕਰੀ ਤੇ ਦੋ ਉਸਦੇ ਲੇਲੇ ਹਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਕਮ ਹੋਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੋਂਹ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸੋਧਿਆ। ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬੀਤੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਬੈਰਾਗੀ ਬੜਾ ਅੱਗ-ਬਬੂਲਾ ਹੋਇਆ। ਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਲੰਘ ਉਲਟਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹਦਾਇਤ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਬੀਰਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਪਰ ਪਲੰਘ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਚਲ-ਅਹਿਲ ਤੇ ਅਟਲ ਰਿਹਾ। ਬੀਰਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ! ਪਲੰਘ ਉਲਟਾਉਣਾ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਵਲ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਬਲ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਥੋਂ ਤਕੜਾ ਹੈ। ਆਪ ਖੁਦ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵੋ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਮਾਧੋਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹਾਂ ।ਇਹ ਚਰਚਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਸੁਣ ਲਵੋ”। ਬੀਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਬੀਤੀ ਸੁਣਕੇ ਬੈਰਾਗੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ “ਮੈਥੋਂ ਬਲੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਨਿਧੱੜਕ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬੈਰਾਗੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਜਾਊਂਗਾ।’’ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਇਕ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਆਏਗਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸਾ ਰਾਜ ਜੋਗੀ ਆਏਗਾ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋਹ ਲਏਗਾ ਤੇ ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਬਣਾਕੇ ਤੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਉਹੋ ਹੀ ਹੋਵੇ।’’ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਡੇਰੇ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝਿਆ ਜਦ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਦਾ ਕਿਹਾ ਸਹੀ ਜਾਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘‘ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾ ਇਬਤਦਾਏ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾ ਮਜ਼ਹਿਬ ਏ ਸ਼ਾਂ’’ ਵਿਚ ਇਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਮਾਧੋ ਦਾਸ - ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਉਹੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਏਂ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- ਮੈਂ ਕੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- (ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ) ਕੀ ਆਪ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੋ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਹਾਂ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- ਇਥੇ ਕਿਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਆਏ ਹੋ?
ਗੁਰੂ ਜੀ- ਮੈਂ ਏਥੇ ਇਸ ਮਤਲਬ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ
ਲਾਵਾਂ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ- ਸਤਿ ਬਚਨ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਆਪ ਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰ ਬੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੀਲ-ਹੁਜੱਤ
ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।
ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਸਾਡੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹਰਦੁਆਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਇਕ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਨਾਸਿਕ ਤੀਰਥ ਵਾਲਾ ਅਉਘੜ ਨਾਥ ਸੀ। ਤੇਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਤੇ ਲੂਣੀਏ ਸਿੱਧ ਤੋਂ ਬੜਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਖੁਦ ਮਿਲਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?’’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਵਿਰਤ ਕੀਤੀ, ‘‘ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੈਸ਼ਨੋਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਜਾਨਵਰ ਕਿਉਂ ਮਾਰੇ?’’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਚਾਰ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਡੇਰੇ ਭਿੱਟਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਡੇਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਵੀ ਫਿਕਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਜ਼ਲੂਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰੋਜ਼ ਕੋਹੇ ਜਾ ਰਹ ੇਹਨ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਡੇਰੇ ਆਇਆ ਤੇ ਚਾਰ ਜਾਨਵਰ ਤੈਨੂੰ ਸਬਕ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਹੇ ਨਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਤ੍ਰਿਭਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਦਿਲੋਂ ਜਾਨ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੁਕਮ ਹੈ ਦੱਸੋ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸੰਤ ਜੀ, ਬੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਕਰਨੀ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਆਪਣੇ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਮਾਨ ਤਾਣ ਤਜਕੇ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਹੀ ਬੰਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਾਧੋਦਾਸ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰ ਹੈ, ਇਸ ਦਰ ਤੇ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ, ਧਰਮ, ਕਰਮ ਤੇ ਭਰਮ ਸਭ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।’’ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਫਿਰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਝਾਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਦਰ ਦਾ ਬੰਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।’’ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਮ ਢਲ ਗਈ ਹੈ ਸਰੀ ਰਹਰਾਸਿ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’’ ਪਾਠ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਰਹਰਾਸਿ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਅਰਦਾਸਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਦੇਗ ਵਰਤਾਈ ਗਈ ਤੇ ਫਿਰ ਚਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਹਰੀ ਦਾਸ ਦੱਖਣੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਡੇਰਾ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਗੁਜਰੀ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸ੍ਰੀ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਈ। ਅਰਦਾਸੀਏ ਸਿੱਖ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਫਤਹਿ ਗਜਾਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਗ ਵਰਤੀ ਤੇ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਹਾਵਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਛਾਂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ‘‘ਸੰਤ ਜੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਆਪਣੇ ਹਸਤ ਮੁਬਾਰਕ ਨਾਲ ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਰ ਕੇਸਰੀ ਸਜਾ ਬੈਰਾਗੀ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਢਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸਜਾ, ਨੇਜਾ ਪਕੜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਬੈਰਾਗੀ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੁੱਖੋਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ, ਸਿੰਘਾਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਲਿਖਾਰੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ:-
1. ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਦਿੱਤੀ, ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲੈ ਆਂਦਾ (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਟਾਲਵੀ, ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂਆਂ ਪੰ. ੧੧)
2. ਬੰਦਾ ਦਿਲੋਂ ਮਨੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੁਧ-ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ (ਅਲੀਉਦੀਨ ਮੁਫਤੀ, ਇਬਾਰਤਨਾਮਾ, ਪੰਨਾ ੯੩)
3. ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬੈਰਾਗੀ, ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਿਆ। (ਘਨੱਈਆ ਲਾਲ-ਤਾਰੀਖੇ ਪੰਜਾਬ ਪੰ. ੫੬)
4. ਬੰਦਾ ਝਟਪਟ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। (ਮੈਕਗ੍ਰੈਗਰ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਸਿਖਜ਼, ੧੮੪੬)
5. ਉਹ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ (ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ, ਹਿਸਟਰੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰ. ੨੦੪)
6. ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੰਦੇ ਉਤੇ ਇਤਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। (ਪੇਨ: ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਪੰ. ੪੩)
7. ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। (ਮੈਕਲਿਫ,ਜਿਲਦ ੫ ਪੰਨਾ ੩੩੮)
ਇਸਬੈਟਨ, ਬਰਾਊਨ, ਫਾਰਸਟਰ, ਇਰਾਦਤ ਖਾਂ, ਲੋਵਟ ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੋ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਾ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਣਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਝੁਠਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਥਾਪਣਾ ਵੀ ਚੁਭਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭੇਟਾ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਨਗੀਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਪਾਸ ਦੀ ਵਗ ਰਹੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਛਤਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਨੀ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਮਣੀ ਅਜਾਂਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ ਇਹ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਤਨਾ ਕੀਮਤੀ ਨਗੀਨਾ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਲ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਾਓ ਨਦੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਗੀਨੇ ਪਏ ਹਨ ਆਪਣਾ ਉਠਾਕੇ ਲੈ ਜਾਓ।’’ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਦੀ ਵਿਚ ਨਗੀਨਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵੇਖਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗੀ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਬਾਟ-ਗੰਗਾ (ਗੋਦਾਵਰੀ) ਉਤੇ ਪੁਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਲ ਬਿਨਾਂ ਹੜ੍ਹ ਆਈ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਬਾਦਸਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਠ ਦੇ ੨੫ ਅੱਸੂ ਨੂੰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਤਰਫ ਵਧੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਹੀ ਰਖਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਵਾਦੇ ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦਾ ਨਾ ਜਾਪਿਆ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਾਦੇ ਪੁਗਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਵੀ ਚੜ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਦੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦੋਖੀ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਦੂਜੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਫੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਜਾਪਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ ਤੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੇ ਉਪਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ।
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਂਦੇੜ ਠਹਿਰਨ ਕਾਰਨ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਦਿਨੋ- ਦਿਨ ਵੱਧਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾਇਕ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਟਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਟਾਂਡੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਨਾਇਕ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉ ਭਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਦਿੱਤਾ।
ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚੜ੍ਹਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਇਸ ਵਿਰੁਧ ਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਚਾਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਬੜਾ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਰਨੈਲੀ ਬਖੂਬੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।
ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਠ ਕੱਤਕ ਦੀ ਸੁਦੀ ਤੀਜ ਦੇ ਦਿਨ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਕੇ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਵਿਚ ਮਦਰ ਦੇਸ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿਖ ਭਾਈ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ, ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਬਚਨ ਹੋਇਆ, ‘‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ! ਜਿਥੇ ਭੀੜ ਪਵੇ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੋਏਗਾ”। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਇਕ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰੀ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਤ੍ਰੇ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਇਕ ਮੋਹਰ, ਪੰਜ ਤੀਰ ਤੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।
ਏਧਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਥਾਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਪੁਗਾਉਣੋਂ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਸੂਸ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖਾਨ ਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਜੋ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਤੱਕ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਸ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਜਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਜੱਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ਤਿੰਨ 1765 (5 ਅਕਤੂਬਰ 1708) ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਪਰ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਪਰ ਕੀਤੇ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
ਸੁਨੀ ਠਉਰ ਨਾਂਦੇਰ ਹੈ ਨਾਮ ਤਾ ਕਾ।
ਕੀਆ ਧਾਮ ਤਾਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਜਾ ਕਾ।
ਰਹਾ ਸ਼ਾਹੁ ਤਿਹ ਠਉਰ ਕੀਨੇ ਮੁਕਾਮਾ।
ਰਹੇ ਮਿਸਲ ਦਰ ਮਿਸਲ ਕਰਿ ਲੋਗ ਧਾਮਾ।
ਕਿਤੇ ਦਿਵਸ ਬੀਤੇ ਤਿਹੀ ਠਉਰ ਆਏ।
ਕਥਾ ਅੰਤ ਕੀ ਅੰਤ ਭਾਖੋਂ ਸੁਨਾਏ।
ਸੁਨੀ ਸਾਖ ਐਸੇ ਪਠਾਨ ਏਕ ਆਯੋ।
ਕਛ ਘਾਤ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਸ ਧਾਯੋ।
ਘਰੀ ਦੋਇ ਕੈ ਤੀਨ ਕੋ ਬੈਨ ਮੀਠੇ।
ਨਹੀ ਘਾਤ ਲਾਗੀ ਘਨੇ ਲੋਗ ਡੀਠੇ।
ਬਿਦਾ ਹੋਇ ਕੈ ਧਾਮ ਕੋ ਬੇਗ ਧਾਯੋ।
ਗਏ ਦਿਵਸ ਦੋ ਤੀਨ ਸੋ ਫੇਰ ਆਯੋ।
ਘਰੀ ਤੀਨ ਕੈ ਧਾਮ ਕੋ ਬੇਗ ਧਾਯੋ।
ਨਹੀ ਘਾਤ ਲਾਗੀ ਚਲਾ ਅੰਤ ਐਸੇ।
ਇਸੀ ਭਾਂਤ ਸੋ ਦਯ ਕੇ ਤਾਨ ਆਯੋ।
ਨਹੀ ਘਾਤ ਲਾਗੀ ਨਹੀ ਦਾਵ ਪਾਯੋ।
ਘਨੀ ਬਾਰ ਆਯਾ ਲੀਓ ਭੇਦ ਸਾਹਾ।
ਸਮਾ ਸਿਆਮ ਕਾ ਕਾਮ ਕੋ ਯੋ ਬਿਚਾਰਾ।
ਦਿਨ ਏਕ ਸਿਆਮੰ ਸਮੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਆਯੋ।
ਸੁਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅੰਤ ਤਾ ਕੋ ਬੁਲਾਯੋ।
ਢਿਰੀ ਜਾਇ ਬੈਠਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੀਨਾ।
ਗਹੀ ਮੁਸ਼ਟਿ ਲੈ ਦੁਸ਼ਟਿ ਮੁਖ ਮਹਿ ਦੀਨਾ।
ਨਹੀ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਤਹਾਂ ਪਾਸ ਔਰੇ।
ਰਹੇ ਏਨ ਦੀ ਊਂਘ ਸੋਈ ਗਯੋ ਰੇ।
ਇਤੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਬਿਸਰਾਮ ਲੀਨਾ।
ਗਹੀ ਦੁਸ਼ਟਿ ਮਧਾਰ ਉਰ ਵਾਰ ਕੀਨਾ।੧੨।।੭।
ਕੀਉ ਵਾਰ ਐਸਾ ਕਿ ਦੂਜਾ ਲਗਾਯੋ।
ਲਗੇ ਔਂਕ ਕੇ ਅਪਨਾ ਵਾਰ ਲਾਯੋ।।
ਕੀਉ ਵਾਰ ਏਕੈ ਨਹੀ ਔਰ ਕੀਨਾ।
ਲੀਆ ਮਾਰਿ ਕੋ ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਨੈ ਨਾ ਦੀਨਾ।।
ਨਹੀ ਆਪ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਅੰਤ ਕੋਈ।
ਚਹੁੰ ਓਰ ਤੇ ਆਇ ਦੇਖੰਤ ਸੋਈ।।
ਭਜੇ ਤਾਹਿ ਸਾਥੀ ਘਨੇ ਸਿੰਘ ਧਾਏ।
ਲੀਏ ਮਾਰਿ ਦੋਨੋਂ ਨਹੀ ਜਾਨਿ ਪਾਏ।।
ਤਹਾਂ ਤਾਹਿ ਕਿਰੀ ਆਨ ਕੈ ਘਾਵ ਸੀਨਾ।
ਉਠੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਰਿ ਕੇ ਤਾਹਿ ਦੀਨਾ।।
ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ
(ਸ. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ) ਪੰਨਾ ੧੨੫-੬)
ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਲਿਖੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਬਰਸ ਬਾਦ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਸੈਨਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ।
ਸਤ੍ਰਾ ਸਹ ਅਠਸਠ ਨਿਭਾ ਉਭਾ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਹ ਹਾਲ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕੀਆ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :
ਟਾਂਡੇ (ਨਾਇਕ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮਨਸਬਦਾਰ) ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਨੇ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦਿਹੁੰ ਰਹਰਾਸਿ ਜੀ ਕੇ ਪਾਠ ਕੇ ਪਸ਼ਚਾਤ ਦੋ ਪਠਾਣ ਆਏ। ਇਹ ਆਗੇ ਬੀ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹੈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਕੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੂਛੀ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਸੇ ਬਾਤਚੀਤ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਰਾਤ੍ਰੀ ਬਿਤੀਤ ਹੋਇ ਗਈ। ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਪਠਾਨੋਂ ਮੇਂ ਸੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਖੈਮੇ ਸੇ ਬਾਹਰ ਆਇ ਗਿਆ, ਦੂਜਾ ਜਮਸ਼ੈਦ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਪਾਸ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਰੇ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਥਾ। ਪਲੰਘ ਕੇ ਨਿਕਟ ਬੈਠੇ ਪਠਾਨ ਨੇ ਮੌਕਾ ਤਾੜਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੇ ਖੰਜਰ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਭਾਗ ਜਾਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ। ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਮੌਕਿਆ ਤੇ ਆਇ ਗਿਆ। ਇਸ ਭਾਗੇ ਜਾਤੇ ਪਠਾਨ ਕੋ ਤਲਵਾਰ ਸੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦੀਏ। ਦੂਜਾ ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਭਾਗ ਜਾਣ ਮੇਂ ਸਫਲ ਹੋਇ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋ ਉਠਾਇਆ, ਇਨ੍ਹੇ ਆਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋ ਦੇਖਾ, ਪਲੰਘ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੂਆ ਪੜਾ ਥਾ. ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕੇ ਲੱਗਾ ਘਾਉ ਦੇਖ ਖਾਲਸਾ ਬੈਰਾਗ ਮੇਂ ਆਇ ਗਿਆ, ਕਹਿਨੇ ਲਗਾ, ‘ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।’ ਆਗੇ ਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾ, ‘ਭਾਈ ਸਿਖੋ! ਇਹ ਸਭੋ ਕੁਝ ਉਸ ਮਹਾਂਕਾਲ ਕੀ ਰਜਾਇ ਮੇਂ ਹੋਇ ਰਹਾ ਹੈ ਭਾਣਾ ਅਮਿਟ ਹੈ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਰਾਤ੍ਰੀ ਬਤੀਤ ਹੋਇ ਜਾਨੇ ਉਪਰੰਤ ਦਿਹੰ ਚੜ੍ਹੇ ਜਿਰਾਹ ਕੋ ਬੁਲਾਇਆ, ਘਾਉ ਸਮਾਇਕੇ ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਕੀ ਗਈ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਖਾਲਸੇ ਕੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ, ਕਹਾ ਭਾਈ ਸਿਖੋ! ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਆਇ ਗਿਆ, ਅਸਾਂ ਉਪਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀਅਵਤਾਰ ਜਾਇ ਚੁਕੇ ਹੈਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ, ਖ਼ੂਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਗ ਜਾਨੇ ਸੇ ਸਰੀਰ ਦੁਬਲਾ ਹੋਇ ਗਿਆ ਥਾ।’ (ਪੰਨਾ ੧੮੯)
ਸ਼ਾਹੀ ਅਖ਼ਬਾਰ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁਅੱਲਾ ਵਿਚ ਅਕਤੂਬਰ 28, 1708 ਵੀਰਵਾਰ 24 ਸ਼ਬਾਨ, ਦੂਸਰੀ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹੀ ਹਿਜਰੀ (1120) ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਜ ਹੈ, ‘‘ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਦ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੇ ਇਕ ਅਫਗਾਨ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਤਮੀ ਖਿਲਅਤ ਭੇਜਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ’’ ਕਰਤਾ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਪਠਾਨ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਦਸਦਾ ਹੈ :
‘‘ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੁਆਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮਧਿ ਦੈਂਤ ਜਲੰਧਰ ਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ
ਜਾਹਰ ਹੈ ਸਭ ਦੇਸ ਵਿਦੇਸ਼ਨ ਗਿਆ ‘ਜਲੰਧਰ ਜੂ ਸੁਖਦਾਨੀ,
ਮੀਰ ਛੁਟਾ ਬਲਤੀ ਉਤ ਗਈ ਰਮਤ ਸੋ ਸੁ ਭਨੀ ਤਿਨ ਖੋਲ ਕਹਾਨੀ
ਪੈਂਦੇ ਸੁ ਖਾਨ ਪਠਾਨ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਤਾਸ ਮੋਹਿ ਨਿਜੈ ਤਨ ਜਾਨੀ।’’ (ਪੰਨਾ 415)
ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਲ ਖਾਂ ਪੋਤਰਾ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਗ-8, ਪੰਨਾ 559) ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਕਾਤਲ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਲ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤਾਓੁਲਾ ਖਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 351)
ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ ਤੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੀ ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਤਰ ਨੂੰ ਮਾਤਮੀ ਖਿਅਲਤ ਬਖਸ਼ੀ। ਦੂਸਰਾ ਸਾਥੀ ਜੋ ਭਜ ਨਿਕਲਿਆ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਸਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਨਾਤਾ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਤੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਦਿਤੇ ਭਾਵ ਗੁਲ ਖਾਨ ਤੇ ਅਤਾਓੁਲਾ ਖਾਂ ਜਦ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਖਾਨ ਹੀ ਹੋਣਗੇ।
ਸਾਰੀ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਗਵਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹੀ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਖ਼ੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਉਸੇ ਰਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਬੰਦਾ ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਵ ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ਤਿੰਨ 1765 ਨੂੰ। ਚਤੁਰਜੁਗੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਤਾ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਗਏ। ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲਿਆ ਵਾਦਾ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ, ਕਰਮ ਚੰਦ ਚੌਧਰੀ ਫਗਵਾੜਾ, ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਪਹਾੜੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਰਨ ਹੰਡੂਰੀਆ, ਮੁਰੰਡੇ ਵਾਲੇ ਜਾਨੀ ਖਾਂ ਅਰ ਮਾਨੀ ਖਾਂ, ਦੁਖੇੜੀਵਾਲਾ ਗੰਗਾ ਰਾਮ, ਨਾਇਬ ਜਲੰਧਰ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਲਾਹੌਰ ਨਜ਼ਾਮ ਦੀਨ, ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਦੀਵਾਨ ਸਰਹਿੰਦ, ਮੁਕੱਰਮ ਖਾਂ ਨਵਾਬ ਰੋਪੜੀਆ, ਸ਼ਮਸ਼ ਖਾਂ ਵਿਜਵਾੜੇ ਵਾਲਾ, ਜਮਾਲ ਖਾਂ ਹਲਵਾਰੇ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਾਲਮ ਖਾਂ ਤੇ ਫਤਹ ਖਾਂ ਕਸੂਰੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਏ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਵ ਕਿ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਹੀ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੁੜ੍ਹਕੂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਧੁੜ੍ਹਕੂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਖਤ ਮੱਲ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਖਾਲਸਾ ਨਾਮ ਪੰਨਾ 17(1921) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਇਕ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਿਆ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਡਰ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰਚੀਆਂ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਦੌਲਤ ਰਾਇ ਨੇ ਸਾਹਿਬੇ ਕਮਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 1987 (ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ) ਪੰਨਾ 215 ਉੱਤੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਪਰ ਇਹ ਹਮਲਾ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਗੁਲ ਖਾਨ ਤੇ ਅਤਾਉਲਾ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਖਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਤ ‘ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅੰਤਮ ਕੌਤਕ’ (ਪੰਨਾ 4) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਵਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ’ ਪੰਨਾ 2032 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰ ਹੋਏ ਇਸ ਕਾਤਲਾਨਾ ਵਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਜਰਾਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਹਨ :
‘‘ਤਬ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋ ਇਹ ਖਬਰ ਹੂਈ। ਤਬ ਉਸ ਵਖਤ ਫਿਰੰਗੀ ਜਰਾਹ ਗ੍ਰੀਮ ਭੇਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇਖਿਆ ਅਰ ਸੀਆ। ਅਰ ਕਹਾ ਹਮ ਥੋੜਿਓ ਦਿਨਹੁ ਮੇ ਹੱਛਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਦਸ ਮੋਹਰਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਨ ਕਉ ਦੇਤੇ ਰਹੇ।’’
ਕੌਤਕ ਵਿਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ‘‘ਦਸ ਮੋਹਰਾਂ ਰੋਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵੇ ਜਰਾਹ ਦਾਰ ਕੋ, ਕਾਲ ਉਸੀਹ ਕਾ ਨਾਮ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਤੋਪੇ ਖੋਲ ਕੇ ਫੇਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਤਾ, ਮਲਮ ਲਾਇਕੇ।’’
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਲ (ਛੋਲੲ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਨੋਟ ਪੰਨਾ 126) ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਜਰਾਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਗਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਗਰੂਰ ਵੀ ਇਸ ਜਰਾਹ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੋਲ’ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੰਬੂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਤੈਨਾਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਗਰੂਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਵਾਸੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 573)
ਬਾਦ ਦੇ ਕੁਝ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਖਮ ਬਾਹਰੋਂ ਸੁਕ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦ ਇਕ ਕਰੜੀ ਕਮਾਨ ਦਾ ਚਿੱਲਾ (ਤੰਦ) ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ ਫਟ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ। ਵੈਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਗਲ ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਦੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੂਹੀਆਂ ਵਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਠਾਨ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਟਾਰ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰੇ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 1707 ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਤਲੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਪਰ ਅਗਸਤ 1707 ਈ. ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪਿਆਦੇ ਸਨ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸੌ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਥੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
